جستجو
Menu
  فضای سبز شهری و توسعه پايدار با محوريت آب و آبياری فضای سبز شهری
 
   
چكیده
بی تردید آب همواره به عنوان یكی از عناصر اصلی هستی بخش و زنده نگهدارنده موجودات مطرح بوده و خواهد بود. از طرفی فضای سبز به عنوان یكی از مؤثرترین پدیده‌های محیط زیست، پیوسته و در همه ادوار و با هر فرهنگ و آئینی مورد تأیید و تأكید بوده است. از ژرفای تاریخ تا به حال، آب به شدت مورد احترام انسان بوده و برای حفاظت و عدم آلایندگی آن ثواب و اجر الهی و برای آلوده سازی آن، گناه و معصیت قائل بوده‌اند. چگونه مصرف كردن آب و به عبارت دیگر مصرف بهینه آب و یا مدیریت بهره برداری از آب از نقطه نظر كمی و كیفی، با تأكید بر آبیاری فضای سبز به لحاظ‌های اقتصادی و حفظ ارزش های آن حائز اهمیت بسیار است.
در آبیاری فضای سبز شهری، دو نوع انتظار از آب می‌رود:
اول ـ  تأمین مقدار آب و فشار آب
دوم ـ افزایش راندمان انتقال آب و آبیاری و به عبارت دیگر مصرف بهینه آب
مقدار آب یا نیاز آب آبیاری بر حسب مقتضات اقلیمی نظیر درجه حرارت، تبخیر، تعرق، باد، گونه گیاهی و بر حسب آن نوع آبیاری (قطره‌ای ، بارانی و ...) محاسبه می شود و راندمان آبرسانی وآبیاری متناسب با روش انتقال و نوع آبیاری تعریف وتعیین می‌گردد.
در این مقاله ابتدا مدیریت آب شهری و همچنین تناسب نوع آب یا نوع مصرف مطرح و نهایتاً خدمات مهندسی مربوط به طرح آبرسانی و آبیاری فضای سبز شهرهای بزرگ كشور با رعایت اختصار بیان خواهد شد.
1ـ مدیریت آب شهری
مدیریت آب شهری در ایران دست كم در 3 بخش مجزا بشرح زیر اعمال میشود:
2ـ  تأمین و استحصال آب شهروندان
تأمین و استحصال آب مورد نیاز شهروندان (آب سالم بهداشتی و در صورت لزوم تصفیه شده) توسط سازمان های آب منطقه ای (و یا امور آب استان‌ها) انجام میشود، در این راستا دستگاه  اجرائی موظف به آبیاری ، تأمین ، استحصال ، انتقال ، تصفیه و ذخیره‌سازی آب تا شهر میباشد.
3ـ  توزیع آب آشامیدنی
توزیع آب شرب شهروندان توسط شركت‌های آب و فاضلاب استانها صورت می گیرد. دراین خصوص، مقدار آب و فشار آب مورد نیاز مصرف كنندگان شهری، اعم از واحدهای مسكونی ـ تجاری ـ صنعتی ـ اداری ـ فرهنگی و عمومی در آستانه محل مصرف تأمین و توزیع میگردد.
4ـ آبیاری فضای سبز شهری
مسئولیت ایجاد، توسعه، حفظ، نگهداری وآبیاری فضای سبز شهرهای متوسط تا بزرگ به عهده سازمان پاركها و فضای سبز شهر به صورت زیر مجموعه شهرداری و برای شهرهای كوچك مستقیماً به عهده شهرداری است و به همین ترتیب تأمین، استحصال، انتقال و توزیع آب فضای سبز از اختیارات ایشان محسوب می شود.
سه نوع مدیریت آب شهری به شرح فوق، وقتی دارای عملكرد بهینه و مفید برای شهروندان است كه از یك دیدگاه برتر برخوردار باشد . به‌عبارت دیگر در حالی كه هدف، خدمت صادقانه به شهروندان است و جملگی بر ایجاد محیط زیست بهتر و برتر با اعمال مدیریت های مختلف و با تأكید بر مدیریت بهینه آب شهری اذعان و ایمان دارند، در عین حال با نگرش اساسی، ابتدا  باید شناخت كامل از مواضع یاد شده حاصل و سپس به ایجاد شرایط مطلوب و بهینه اندیشه و  اجرا شود.
2ـ كدام آب ـ در كدام نقطه، با كدام بازدهی و با چه هدفی
با استفاده از گفتار پیش، می توان آب شهری را در 4 درجه برشمرد:
1ـ آب درجه یك ـ منابع آب های سطحی كنترل شده یا آب زیرزمینی برون شهری
2ـ  آب‌ های درجه 2 ـ منابع آب های زیرزمینی حاشیه ای (آهكی یا آبرفتی)
3ـ آب‌های درجه 3 ـ منابع آب های زیرزمینی درون شهری (چاه ، قنات ، چشمه)
4ـ  پساب تصفیه خانه‌های فاضلاب
5ـ طرح آب رسانی و آبیاری فضای سبز شهری
برای كاربردی كردن و بهره‌برداری از فكر و خرد بهینه باید به اجرای آن اندیشید و قبل از اجرا درصدد مطالعات و تهیه طرح برآمد یقینا انجام مطالعات چنین طرحی به وسعت مجموعه یك شهر و با تأكید بر شهر تهران در حال و آینده باید مبتنی بر اصول و مبانی دقیق و منطقی استوار  باشد. چه در این صورت است كه به یك طرح صحیح، هدفمند، اقتصادی و دست كم با تبدیل راندمان حدود30% به حدود70% می توان نائل گشت این اصول و مبانی برای چنین طرحی، یك مجموعه چند وجهی و یا چند تخصصی است. به‌عبارت دیگر برای تحقق چنین طرحی ابتدا باید مطابق شرح خدمات مهندسی، برنامه‌ریزی شود. صاحبان تخصص‌های مورد نیاز را حتی‌الامكان در بهترین رده‌های تخصصی یافت و از همه مهمتر ، كارشناس خبره، متخصص، مدیر وآگاه را در رأس تصمیم‌گیری قرار داد و سپس گام به گام و پله به پله حركت كرد. وجوه تخصصی چنین طرحی هیدرولیك ـ هیدرولوژی  ـ هیدروژئولوژی ـ عمران ـ  مكانیك ـ آبیاری ـ گیاه‌شناسی ـ برق ـ كنترل ـ اقتصاد مهندسی ـ زیست محیطی و ... میباشد. پیش نیاز مطالعات عبارتست از دستیابی به نقشه‌های طرح تفصیلی شهرسازی ـ گزارش مطالعات منابع آب ـ وضعیت موجود فضای سبز و آبیاری آن.
 به طور كلی زمینه مطالعاتی طرح از ابتدا تا انتها چنین خواهد بود :
1ـ تهیه شناسنامه فضاهای سبز موجود و آتی براساس نظرات و برنامه سازمان پاركها و فضای سبز شهرداری مبتنی بر طرح تفصیلی.
2ـ محاسبات اقلیمی تا تعیین مدل آبیاری برای آبیاری تحت فشار از نوع بارانی ، قطره‌ای ، بابلر و غیره
3ـ محاسبه مقادیر آب مورد نیاز هر قطعه از فضای سبز بر حسب لیتر در ثانیه در هكتار در شبانه روز .
4ـ تعیین ساعات آبیاری و دور آبیاری.
5ـ تعیین شناسنامه چاه‌ها و سایر منابع تأمین آب نظیر قنوات.
6ـ  نقاط ارتفاعی زمین اعم از فضاهای سبز و خیابان‌ها و تقسیم‌بندی شبكه‌های مجزا برای دستیابی به آب با فشار لازم و مورد نیاز.
7ـ  تعیین و ترسیم مسیرهای لوله گذاری در معابر عمومی شهر حدفاصل چاه‌ها و با سایر منابع تأمین آب تا فضاهای سبز.
8ـ  محاسبه مقادیر آب مورد نیاز هر قطعه از فضای سبز اعم از پارك ـ رفیوژ ـ میدان ـ لچكی ـ جنگلكاری ـ حاشیه خیابان ها و متناسب با وسعت گونه گیاهی و نوع آبیاری آنها شامل :
ـ آبیاری بارانی برای سطوح سبز (چمن ـ گل ـ بوته و ...)
ـ آبیاری قطره‌ای برای درخت كاری بدون پوشش
ـ آبیاری بابلر و مشابه برای حاشیه سبز خیابان ها (پیاده‌روها)
(جملگی به صورت تحت فشار به ترتیب با راندمان 70و 85 و 60 درصد توصیه می‌شود).
9ـ  بررسی و تعیین دبی مجاز آب چاه ها و رفع كمبودها از طریق منابع پیشنهادی و تعیین موقعیت آنها به عنوان منابع تغذیه آب شبكه ها.
10ـ  برخورداری از نرم افزار مناسب نظیر Epanet  یاWater cad و وارد كردن اطلاعات اولیه چون دبی مصرف در هر گروه ـ موقعیت و رقوم ارتفاعی نقطه مصرف ـ ضریب صافی جداره داخلی لوله (برای لوله های پلی اتیلن با توجه به عمر آن 110 تا 115 منظور می شود).با در نظر گرفتن قطرداخلی لوله ها به عنوان قطر اولیه ـ طول لوله و بررسی نتایج اولیه و اصلاحات لازم با تأكید بر تأمین فشارهای مورد نیاز در محل مصرف و كنترل سرعت خطی آب در لوله در حدود استاندارد قابل قبول و نهایتاً سعی و خطا تا تأیید مرحله نهائی تحلیل .
11ـ تهیه برنامه زمان بندی آبیاری و بتون بندی قسمت های مختلف توزیع آب با توجه به مقادیر آب درخواستی در هر قسمت از شبكه .
12ـ  استفاده از تحلیل با الگوریتم تكاملی (GA) برای بهینه سازی طرح به لحاظ فنی و اقتصادی .
13ـ تعیین موقعیت لوله ها ـ شیرهای قطع و وصل ـ متعلقات لوله ها (سه راه ـ زانو ـ تبدیل و...)،‌واحدهای برداشت آب و واحدهای ایمنی شبكه.
14ـ تعیین موقعیت و قطر واحدهای برداشت آب برای مصارف عمومی شهرداری جهت شستشوی خیابان‌ها، جداول، گارد ریل‌ها، سیل آوردها، كمك برای اطفاء حریق، واگذاری انشعاب به كارواش‌ها و ... .
15ـ  به كارگیری تمهیدات لازم برای ایمن سازی شبكه در فاصله بین چاه ها تا نقاط مصرف (فضاهای سبز) از نقطه نظر كنترل فشارهای مثبت و منفی آب در شبكه توزیع .
براساس خدمات مهندسی فوق،‌ تاكنون 80 شهر بزرگ كشور نظیر تهران ـ اصفهان ـ شیراز ـ تبریز ـ اهواز ـ كرمانشاه ـ ارومیه ـ اراك ـ اردبیل ـ قزوین ـ زنجان ـ همدان ـ بیرجند ـ بجنورد ـ شهركرد و ... عمدتاً در مراحل اول و دوم توسط مهندسین مشاور تحت مطالعه و تهیه طرح واقع شده و بخشی از آنها نیز در حال اجرا قرار دارند. با اجرای این طرح مزایا و محاسن زیر حاصل می شود:
1ـ  راندمان آبیاری از حدود 20 تا 30 درصد آبیاری ثقلی و كرتی به 70 تا 80 درصد آبیاری تحت فشار افزایش یافته و لذا بخش مهمی از تلفات آب از بین خواهد رفت.
2ـ  توزیع آب در سطح فضای سبز حسب نیاز گیاه كه برگرفته از گونه گیاهی ـ شرایط اقلیمی ـ نوع آبیاری و فصل آبیاری است به درستی انجام خواهد شد.
3ـ نگهداری مطلوب فضای سبز موجود و توسعه فضای سبز با تأمین مقدار و فشار آب لازم صورت خواهد گرفت.
4ـ  آب های سرگردان شهری نظیر قنوات و چاههای نامناسب برای شرب در شبكه‌های آب فضای سبز مورد بهره‌برداری قرار خواهند گرفت.
5ـ  با وجود شبكه لوله كشی و سیستم تحت فشار كارهای یدی و نیروی انسانی و تردد عوامل كارگری در بزرگراه ها برای آبیاری به حداقل ممكن خواهد رسید.
6ـ سرریز آب های اضافی به سطح و زیر سطح بزرگراه ها به حداقل ممكن و حتی به صفر تنزل خواهد یافت و در نتیجه خطر تصادفات و نیز تخریب زیرسازی و آسفالت خیابان ها و به خصوص بزرگراه‌ها ناشی از آبیاری نابجا از میان خواهد رفت.
7ـ  با وجود اجرای شبكه‌های آب رسانی فضای سبز و پیش‌بینی امكانات بالقوه برای مصارف عمومی شهرداری و واگذاری آب به كارواش ها و غیره، قابلیت ارائه  خدمات جنبی و تبعی مضافا به آبیاری فضای سبز به خصوص در فصول غیرآبیاری كه نیاز به این گونه خدمات بیشتر خواهد بود فراهم می‌گردد.
8ـ با وجود شبكه‌های آبیاری تحت فشار در هر روز و هر ساعت از شبانه روز كه بهره‌بردار با رعایت برنامه‌ زمان بندی اراده كند. قطعه یا قطعات فضای سبز مورد نظر خود را آبیاری و امكانات جنبی را مورد بهره‌برداری قرار خواهد داد .
9ـ  یكی از عمده‌ترین دستاوردهای اجرای طرح ،عدم نیاز و قطع انشعابات مجاز و غیرمجاز آب شرب شبكه توزیع آب آشامیدنی شهر و نیز حذف چاه های نامناسب از این شبكه و اختصاص آنها به شبكه آب فضای سبز میباشد. این امر در مدیریت بهره‌برداری از منابع آبی مناسب، بسیار با اهمیت تلقی می‌شود.

مجری طرح : مهندس عزیز الله ممتحن
مهندسین مشاور مشار آب
تاريخ انتشار:1387/12/11
تعداد بازديد:9560
  نظرات

براي اشتراک (subscribe) شما بايد يک کاربر ثبت شده باشيد. Skip Navigation Links.

نظرات شما

نشانی ساختمان مرکزی:
تهران، میدان آرژانتین، خیابان بیهقی، شماره 32
 کد پستی: 1513845411
تلفن: 88735071  - 88735074  
نمابر: 88735070
صندوق پستی:  4658 - 15148
نشانی پست الکترونیک:
 info.parks@tehran.ir