جستجو
Menu
image

عنوان: منظرسازی خشک (Xeriscape) در فضای سبز شهری

تاریخ انتشار: 1398/5/23

نمایش تعداد بازدیدکنندگان: 43

خلاصه مطلب:

دریافت فایل pdf

سرشناسه دستورالعمل: سازمان بوستان ها و فضای سبز شهر تهران
عنوان دستورالعمل: منظرسازی خشک (Xeriscape) در فضای سبز شهری
نام پدیدآور: کارشناس معاونت آموزش و پژوهش سازمان بوستان ها و فضای سبز شهر تهران
ویرایش و ویراستار: آقای مهندس محمد کاظم عراقی عضو هیات علمی موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع
محل نشر: سازمان بوستان ها و فضای سبز شهر تهران
ناشر: سازمان بوستان ها و فضای سبز شهر تهران
تاریخ نشر: تابستان 1398

 

فهرست مطالب 
مقدمه 
تاریخچه 
فواید زری اسکیپ 
اصول منظرسازی خشک 
اصل اول: برنامه ریزی و طراحی 
استقرار گیاهان بر روی نقشه بر اساس نیاز آبی 
اصل دوم: تجزیه خاک 
اصلاح ساختمان خاک در خاک های دارای ساختمان ضعیف
اصل سوم: انتخاب گیاه مناسب و گزینش گیاهان با نیاز آبی کمتر
اصل چهارم: اختصاص چمن تنها به مکان های کاربردی آن یا خلق سطوح چمن کارا
اصل پنجم: آبیاری بهینه و افزایش راندمان آبیاری 
آبیاری قطره ای
آبیاری درختان و درختچه ها 
آبیاری گیاهان زینتی علفی (یک ساله و دائمی) 
افزایش راندمان آبیاری 
اصل ششم: کاربرد مالچ یا خاک پوش 
اصل هفتم: نگهداری مناسب و بهینه منظر 
کوددهی کمتر و استفاده از کودهای کند رهاشونده 
اجتناب از کوتاه کردن شاخه های گیاهان
حفظ آب با چمن زنی مناسب 
اصل هشتم: سایه آفرینی 
اصل نهم: ایجاد باد شکن 
نتیجه گیری
منابع          
                    

 بسمه تعالی 

 

سخن مدیرعامل

فضاهای سبز یکی از اساسی ترین عوامل پایداری حیات طبیعی و انسانی در شهرنشینی نوین به شمار می­ آیند. یکی از مهم ترین عوامل محدودکننده فضاهای سبز شهری کمبود منابع آب است. کمبود آب در عصر کنونی یکی از موضوعات بحرانی برای بیشتر کشورها خصوصاً کشورهای واقع در مناطق خشک و بیابانی ازجمله ایران می باشد. زری اسکیپ یا منظرپردازی خشک رویکردی متداول در سطح جهان است که در مواجهه با شرایط اقلیم ­های گرم و خشک مطرح می گردد. طراحی منظر از نوع زری اسکیپ بدون آسیب رساندن به کیفیت و زیبایی محیط مصرف آب را تا حدود زیادی کاهش می دهد. مطلب حاضر راهکارهایی برای اجرایی شدن دو هدف استفاده بهینه از منابع آبی به­ هنگام گسترش فضای سبز و هم چنین ابداع و اجرای طرح های نوین درطراحی فضای سبز شهری بوده که در راستای پیاده سازی منظر سازی خشک در اقلیم های گرم و خشک میباشد. امید است که مطالب ارائه شده مورد استفاده کلیه کارشناسان و علاقمندان واقع گردد.

 

           علی محمد مختاری              

                                                           مدیر عامل سازمان بوستانها و فضای سبز شهر تهران

 

مقدمه

وجود فضای سبز در شهرها در ایجاد منظر و زیباسازی محیط، کاهش آلودگی شیمیایی و صوتی هوا، تعدیل شرایط جوی به ویژه دما و رطوبت، معطر و زیباسازی محیط و بهبود شرایط روحی و روانی شهروندان نقش بسزایی دارد. امروزه بر اثر عوامل متعدد از جمله پدیده گرم شدن جهانی زمین، محدود شدن دوره­ های بارندگی و وقوع پدیده خشکی، رشد جمعیت در بسیاری از مناطق شهری و در نتیجه افزایش مصرف آب و هم چنین کاهش منابع آبی، ایجاد فضای سبز با مشکلاتی مواجه شده است. در برخی مناطق با جمعیت زیاد، مسأله تأمین آب با وجود چندین مرحله بارش نرمال متوالی، باز هم جبران­ ناپذیر بوده است. میزان مصرف آب در طول ماه ­های تابستان به دلیل افزایش میزان مصرف آب در گیاهان فضای سبز، افزایش می­ یابد. زمانی که میزان آبی که برای آبیاری گیاهان مصرف می ­شود، بیش از نیاز آنها باشد، آب مازاد به صورت تبخیر یا روان آب هدر می ­رود (4).

زری اسکیپ یا منظرسازی خشک، بخشی از علم منظر است که در مواجهه با شرایط و اقلیم­ های گرم و خشک مانند ایران در راستای دستیابی به مصرف بهینه آب در فضای سبز مطرح می­ شود (3).

از جمله مزایای زری ­اسکیپ، صرفه­ جویی در مصرف آب، کاهش مصرف کود و مواد شیمیایی مانند سم و علف­کش، کاهش میزان آلودگی­ ها و زباله ­ها و صرفه­ جویی در زمان، نیروی کار و هزینه­ ها است.

زری اسکیپ یک شیوه طراحی در ایجاد منظر است که در آن به کاهش مصرف آب توجه می شود و می ­تواند برای هر نوع باغ و پارک، اعم از پارک ­های قدیمی، انگلیسی، ژاپنی و غیره به کار رود. این مفهوم، در هر دو نوع طراحی­ های منظم و غیرمنظم کاربرد دارد. از طرفی دیگر، برخلاف عقیده­ ی عمومی زری ­اسکیپ کاشت کاکتوس و یوکا در بسترهای شنی و در باغات صخره ای نیست، بلکه این واژه مفهومی از طراحی منظر است که با کاشت گیاهانی که تحمل به خشکی یکی از ویژگی­ های آنها است، نیاز کمتری به آبیاری دارند. طراحی منظر از نوع زری­ اسکیپ در طراحی محیط یک مفهوم دوست­دار طبیعت است (1و2).

در منظرپردازی خشک، با استفاده از الگوی ویژه گیاهی و استفاده از گیاهان دارای نیاز آبی کم، می­ توان بدون آسیب رساندن به کیفیت و زیبایی محیط، مصرف آب را تا 50 درصد کاهش داد. از آنجایی که کشور ایران با مشکل روزافزون کمبود آب مواجه است، می­توان راهبرد زری­ اسکیپ را برای بسیاری از نقاط کشور توصیه نمود (2).

"مات لات" هفت اصل منظرسازی در مناطق خشک جهان را تشریح کرده است. در سال 2000 فرهنگ آکسفورد اصطلاح "زری اسکیپ" را اینگونه تعریف کرده است: "سبکی از منظرسازی است که با کم­ترین مصرف آب و نیاز به نگهداری، برای مناطق خشک مورد استفاده قرار می­ گیرد". در پایان دو اصل متداول در منظرسازی مناطق خشک که در اصول هفت­گانه مات لات به آنها اشاره نشده است نیز معرفی می شود (3).

   
اشکال1و2- تصاویری از منظرسازی خشک

تاریخچه

اصطلاح زری ­اسکیپ (کلمة Zera-scape) در سال 1981 در هنگام مواجه با خشکی و ادامه یافتن آن در کلرادو ابداع شد. این اصطلاح از ادغام دو کلمة یونانی(Xeros) به معنای خشکی و (Landscape) به معنای چشم ­انداز و منظر تشکیل شده است. امروزه، زری ­اسکیپ در برنامه بیش از 40 ایالت خشک آمریکا، به خصوص در کلرادو، آریزونا و تگزاس قرار دارد و دارای یک ادارة مرکزی است (2و4).

فواید زری­ اسکیپ

1- صرفه­ جویی در مصرف آب؛

2- کاهش عملیات نگهداری و هزینه ­های مربوط به آن (کاهش مصرف سم، کود، سموم، علف­ کش­ ها و سایر مواد شیمیایی، نیروی کارگری و غیره)؛

3- کاهش آسیب­ پذیری فضای سبز در مقابل خشکی­ های احتمالی؛

4- کاهش فرسایش خاک؛

5- توسعه فضای سبز در مناطق کم آب؛

6- کاهش آلودگی­ های زیست­ محیطی (مصرف کمتر سم، کودهای شیمیایی، علف­ کش­ها و غیره).

 

 
شکل3- تصاویری از نمای فضای سبز قبل و بعد از ایجاد زری اسکیپ به منظور کاهش مصرف آب.

 

 
 شکل4- تصاویر قبل و بعد از کاهش سطح چمن به منظور کاهش مصرف آب

اصول منظرسازی خشک

فضای سبز از نوع زری­ اسکیپ یا منظرسازی خشک، مجموعه­ ای از هفت اصل حساس زیر با هدف ایجاد فضای سبز بیشتر، با آبیاری بهینه و مصرف آب کمتر می ­باشد:

1-برنامه ­ریزی و طراحی؛

2-تجزیه و شناسایی خاک عرصه؛

3- انتخاب گیاه مناسب؛

4- استفاده صحیح و منطقی از سطوح چمن­ کاری شده یا خلق سطوح چمن کارا[1]؛

5- آبیاری بهینه؛

6- استفاده از مالچ یا خاک­ پوش مناسب؛

7- نگهداری مناسب (3،2،1و4).

 
 
شکل5- تصویری از منظر پردازی زری اسکیپ

 

اصل اول: برنامه ریزی و طراحی

برای توسعه فضای سبز و یا ساماندهی فضای سبز موجود، تهیه و آماده­ سازی برنامه و طرح مناسب بسیار حائز اهمیت و نخستین اصل جهت دستیابی به اهداف بلند­مدت طراحی منظر در عرصه ­های گرم و خشک است (2و4). در یک طراحی خوب و مناسب، علاوه بر مباحث زیبایی ­شناسی؛ چشم­ اندازها، شیب­ ها، منابع ذخیره­ سازی آب، وضعیت نگهداری و ارزش افزوده محیط و هم چنین آب و هوای کلی منطقه، میکرو کلیمای سایت، وضعیت خاک، پوشش گیاهی و توپوگرافی منطقه نیز باید مورد توجه قرار گیرد. هم چنین، تحلیل عرصه و نقشه پوشش گیاهی نیز باید آماده گردد. در تحلیل عرصه، مواردی نظیر شیب، زهکشی، جهت شمالی- جنوبی، محل رویش گیاهان بومی، گیاهان غیر بومی و بناها مشخص گردند (1). هم چنین، باید تمام احجام مانند ساختمان­ ها، المان­ها، گیاهان و غیره جانمایی شده و مقدار فضایی که اشغال می­ کنند در نقشه یا طرح به آنها اختصاص داده شود. برخی قسمت ­ها نیاز به نگهداری بیشتر و یا کمتری دارند. مثلاً برخی ساختمان­ ها باید پوشش داده شوند و دور از دید باشند مانند سرویس بهداشتی، محل نگهداری تجهیزات و انباری و غیره که در این صورت گیاهان انتخاب شده برای کاشت در پیرامون این مکان ها باید به آبیاری و نگهداری کمتری نیاز داشته باشند. نواحی عمومی نمای بیشتری داشته و معمولاً گیاهان کاشته شده در این مکان ها به آبیاری و نگهداری بیشتری نیاز دارند. توجه به مواردی هم چون جهت قرارگیری گیاهان بر اساس نیاز نوری آنها، جهت تابش نور در قبل و بعد از ظهر، گیاهان تند ­رشد و کند رشد، گیاهان مقاوم به خشکی یا گیاهان بومی که نیاز به آب کمتری دارند و هم چنین، جای گذاری گیاهان مقاوم به سایه باعث مصرف آب کمتر می ­گردند(4).

در نقشه پوشش گیاهی، محل قرارگیری گیاهان پوششی، چمن (مناسب خرد اقلیم عرصه)، مسیر پیاده­ رو و سواره تعیین شده و لیست گیاهان و هم چنین گیاهانی که به سایت افزوده می­ گردند، تهیه و ارائه می­ گردد. در این مرحله، به افزایش سطوح سایه­ دار باید توجه ویژه نمود تا بتوان از طریق آنها در میزان مصرف آب صرفه­ جویی و آب را حفظ نمود (1).

 

استقرار گیاهان بر روی نقشه بر اساس نیاز آبی

اساس زری اسکیپ در زون بندی یا تقسیم به نواحی است که از نقطه نظر طراحی منظر، دارای اهمیت یکسان در کاربری نیستند. معیار اهمیت زون ها یا ناحیه ها بر مبنای میزان حضور و بهره­ برداری کاربران در نظر گرفته می­ شود. به عنوان مثال ناحیه مجاور یک مکان که دسترسی ­های اصلی به آن وجود دارد و دارای بیشترین حضور ساکنان است، بدون در نظر گرفتن میزان نیاز آبی گیاهان و با رویکرد تاٌکید بر جنبه­ های زیبایی شناختی طراحی می­شود. این  قسمت، ناحیه یک نامیده می شود. در این ناحیه می توان گل­های فصلی کاشت تا جنبه های زیبایی پر­رنگ ­تر و دارای جلوه های ویژه دیداری باشد.

در ناحیه دو گیاهان با نیاز آبی بالا حذف و از تنوع گونه های گیاهی کاسته می­ شود و با کاشت گل­ ها و گیاهان علفی دائمی مانند گل محمدی، گیاهان دارویی و یا درختان و درختچه ها با نیاز آبی کمتر از میزان مصرف آب کاسته می ­شود. در ناحیه سه که کمترین میزان مراجعه کننده را دارد، گیاهان با نیاز آبی کم­تر کاشته می شوند. در این ناحیه از درختان و یا گیاهان با مصرف آب بسیار پایین و گاهی دیم بهره­ گیری می شود. این فرایند طراحی بر پایه توزیع وزنی علاوه بر ایجاد محیطی نشاط انگیز موجب مصرف بهینه آب می ­شود(3).

بنابراین پس از جانمایی مکان­ های مشخص شده بر روی نقشه، باید گیاهان را بر اساس نیاز آبی آنها روی نقشه مستقر و پیاده ­سازی نمود. یک نقشه فضای سبز بر اساس نیاز آبی گیاهان به سه ناحیه تقسیم می ­شود:

1.        نیاز آبی زیاد(آبیاری منظم)،

2.        نیاز آبی متوسط(گهگاهی)،

3.        نیاز آبی کم(بارش طبیعی).

یک نقشه فضای سبز ممکن است در چندین قسمت این موارد را در خود جای دهد. در زری­ اسکیپ نواحی با نیاز آبی زیاد، دارای سطوح کم و به تعداد اندک می­ باشد. نواحی عمومی و ویژه و نواحی که در دید هستند، دارای آبیاری منظم و نگهداری زیادتری می ­باشند. در نواحی با آبیاری متوسط، زمانی آبیاری انجام می­ شود که گیاه علائم پژمردگی و یا با رنگ سبز متمایل به خاکستری، استرس رطوبتی یا نیاز به آب را نشان می ­دهد. در نواحی با نیاز آبی کم، گیاهانی کاشته می ­شوند که نیاز آبی آنها بسیار اندک بوده و با آب حاصل از بارندگی یا آبیاری بسیار اندک بقاء می­ یابند.

هدف اصلی در زری­ اسکیپ، حفاظت از آب است. بنابراین، چنین نواحی به گونه ­ای باید طراحی شوند که آب تا حد امکان حفظ و صرفه ­جویی گردد. برای دستیابی به این هدف، انواع گیاهان مانند درختان، درختچه ­ها، چمن، گیاهان علفی دائمی و حتی برخی گیاهان علفی یکساله انتخاب و در چنین مکان­ هایی کاشته می ­شوند(4).

برخی از گیاهان طی دوره­ های خشکی طولانی رشدشان متوقف شده و از رشد باز می ­ایستند. مثلاً برخی از انواع چمن ممکن است رشدشان متوقف شده و به رنگ قهوه ­ای درآیند و سپس با اولین بارندگی به حالت قبلی برگردند. گیاهانی که نیاز آبی آنها برای استقرار بالا است باید نزدیک به گیاهان زینتی که نیاز آبی بالایی دارند، کاشته شوند. چون در طول استقرارشان(حدود 8 الی 10 هفته پس از کاشت آنها) به آبیاری زیاد و منظم نیاز دارند(4).

 

 
 شکل6- ایجاد زری اسکیپ در شیب


اصل دوم: تجزیه خاک

قبل از طراحی و احداث فضای سبز، باید خاک شناسی صورت گیرد. از خاک نمونه­ گیری کرده و نمونه­ ها به آزمایشگاه فرستاده شوند. خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک محل مانند ساختمان، بافت، ظرفیت نگهداری آب خاک، میزان زهکشی، pH، شوری یا هدایت الکتریکی و میزان مواد غذایی برای اصلاح یا کوددهی ارزیابی شوند(2و4). نمونه­ گیری و تجزیه آب محل نیز برای تعیین شوری آب لازم می­ باشد. ممکن است عرصه چند نوع خاک داشته باشد و یا خاک از جایی برای پر کردن آن محل آورده شده باشد. خاک ­ها به ­ندرت مناسب هستند و معمولاً بیشتر آنها برای رشد مناسب گیاهان نیاز به اصلاح دارند(4). چگونگی تیمار خاک به ویژگی های خاک منطقه، نوع گیاه و زمان کاشت گیاه بستگی دارد. برای کاشت گیاه ظرفیت نگهداری آب خاک، باید زیاد باشد. برای افزایش قابلیت جذب و نگهداری آب خاک می­توان مواد آلی مانند خاک ­برگ، کود دامی و کمپوست پوسیده به خاک اضافه و آن را اصلاح نمود. افزودن مواد آلی به خاک باید به طور مستمر و حداقل سالیانه صورت گیرد(1و2).


اصلاح ساختمان خاک در خاک­های دارای ساختمان ضعیف

رشد گیاهان و ریشة آنها درخاک ­های موجود در عرصه هایی مانند خاک­ های متراکم، خاک ­های رسی با زهکشی ضعیف و به طور کلی خاک­ های دارای ساختمان ضعیف به سختی صورت می­ گیرد مگر این که آنها اصلاح شوند. خاک­ هایی را که دارای زهکشی ضعیفی هستند، به چند روش می­توان اصلاح نمود:

- در صورت وجود لایة سخت (Hardpan) در چند سانتی­متری از سطح خاک شکستن لایة سخت خاک. حتی حفر گود کاشت تا زیر لایة سخت آن را می­ شکند و خاک را بهبود می­ بخشد.

- خاک­ ریزی و بالا آوردن سطح خاک به مقدار 45-35 سانتی­ متر در خاک­ های دارای زهکشی ضعیف.

- اضافه کردن سنگ ریزه و مخلوط کردن با خاک، در خاک ­های دارای زهکشی ضعیف.

هدف از مرحلة تجزیه خاک، فراهم کردن یک محیط ایده ­آل برای توسعه سیستم ریشة گیاه است. یک خاک ایده ­آل زهکشی و خلل و فرج مناسب دارد و رطوبت و مواد غذایی را برای رشد مناسب ریشه در خود نگه می­ دارد. تحقیقات دانشگاه فلوریدا نشان می ­دهد که با فراهم کردن محیط خاک خوب، ریشة درختان و درختچه ­ها در اولین فصل رشد تقریباً 7 برابر قطر تودة ریشه (Root ball) به سمت خارج رشد می­ کنند.

اصل سوم: انتخاب گیاه مناسب و گزینش گیاهان با نیاز آبی کمتر

انتخاب و کاشت گیاه مناسب در مکان صحیح در منظرسازی مناطق گرم و خشک اهمیت ویژه ­ای دارد (1و2). گیاه نه تنها باید مطابق با طرح انتخاب شود، باید مناسب و سازگار با شرایط محیطی مانند اقلیم، خاک، آب و شرایط نوری نیز باشد. گیاهانی که دارای نیاز آبی و نوری مشابه هستند، باید در زری ­اسکیپ در یک مکان کاشته شوند(1،2و4). هم چنین، گیاهان انتخابی باید سازگار با نوسانات محیطی مانند دما، رطوبت خاک و متحمل به خشکی باشند(4). یک گیاه مناسب گیاهی است که چرخة رشد آن با یک الگوی اقلیمی فصلی ویژه که در آن کاشته شده و ممکن است شامل دوره ­های کوتاه خشکی شدید یا بارندگی باشد، به خوبی سازگار باشد. در واقع، هنگامی که این گیاهان کاشته می ­شوند، آبیاری بیش از حد نیاز گیاه در چرخة خشکی می­تواند به پوسیدگی ریشه منجر شود. گیاهان بومی منطقه بهترین سازگاری را خواهند داشت و قادر خواهند بود از خشکی و تغییر درجه حرارت ­های شدید فصلی، جان سالم به در برند، البته بسیاری از گیاهان غیربومی از اقلیم ­های مشابه نیز ممکن است مناسب باشند. اگر از گیاهان غیربومی استفاده می ­شود، نباید ازگونه ­های مهاجم و مخرب استفاده نمود. ساقه ­ها باید عاری از هرگونه آفت و بیماری و یا ضعیف و ناسالم باشند (4). از انجام آبیاری در سراسر عرصه باید خودداری شود. کاشت برخی از گیاهان در پای درختان سایه ­انداز، نیاز آبی آنها را به طور قابل ملاحظه ای کاهش می دهد. در طراحی سایتی که در حال ساماندهی می ­باشد، تا حد امکان باید عناصر طبیعی مانند درختان و بوته­ های موجود حفظ شوند (1و2).

  

   
 شکل7و8- استفاده از گیاهان بومی و سازگار منطقه در طراحی زری اسکیپ.

 گیاهانی که با اقلیم ­های خشک سازگار شده ­اند، اغلب دارای ریشه ­های عمیق هستند. این گیاهان به وسیله سیستم ­های ریشه ویژه­ ای که دارند، قادر خواهند بود رطوبت موجود در خاک را جذب نموده و آب را در اندام­ های خود ذخیره نمایند و به هنگام خشکی شدید، توسط اندام ­های ویژه خود مانند کرک و کوتیکول ضخیم در برگ­ها و ساقه­ ها، تیغ در سطح ساقه و برگ ­های گوشتی که برای کاهش تعرق گیاهی تکامل یافته ­اند از اتلاف بیش از حد آب جلوگیری کنند. این ویژگی­ ها گیاه را قادر می­ سازد تا در اقلیم­ های خشک، بدون نیاز به آبیاری بقاء یافته و شادابی و سرسبزی خود را حفظ کند. بسیاری از گیاهان مقاوم به خشکی، توانایی تحمل خشکی را دارند. بعضی از آنها این کار را با ورود به رکود، تا زمانی که بار دیگر رطوبت مورد نیاز آنها تأمین گردد، انجام می ­دهند. گیاهان دیگر، دارای قدرت سازگاری با شرایط خشکی به روش های مختلف می باشند که به آنها اجازه می­ دهد در طول دوره­ های خشکسالی سالم و جذاب به نظر آیند. در همین راستا، شناخت گونه ­های بومی و سازگار با هر منطقه ضروری است، چون به تیمار آبی و نگهداری کمتری نیاز دارند(1).

 
شکل9- کاشت گیاهان دارای سازگاری و مقاوم به تنش های محیطی در زری اسکیپ. 
 

سایر موارد غیر از تحمل به خشکی مثل سازگاری با نوع خاک منطقه نیز باید در نظر گرفته شود. چون ممکن است یک گیاه که شرایط آب و هوایی مشابه به منطقه مورد نظر برای ایجاد زری­ اسکیپ را دارد، با شرایط خاکی محل مورد نظر سازگار نباشد. سایر ویژگی­ ها مثل اندازه گیاه بالغ، سرعت رشد، بافت، رنگ و استفاده کاربردی از گیاه نیز مورد توجه می ­باشد. رمز موفقیت در زری­ اسکیپ تعیین نیازهای آبی گیاهان انتخاب شده و کشت گروهی آن­ هایی است که دارای نیاز آبی مشابه می­ باشند. به این ترتیب، انجام آبیاری راندمان بالایی خواهد د اشت و فقط برای گیاهانی که نیاز دارند، انجام می ­شود. به طور کلی گیاهان انتخابی باید دارای شرایط زیر باشند:

1- مقاومت در برابر عوامل تنش زای منظر انسان ساخت (شهری، صنعتی و آلودگی های آب، هوا و خاک).

2- مقاومت در برابر آفات و بیماری ها و علف های هرز رایج منطقه.

3- پایین بودن هزینه نگهداری شامل هزینه هرس، تربیت و تغذیه.

4- بازده بوم شناختی بالا(راندمان اکولوژیکی)، میزان فتوسنتز و در نتیجه ظرفیت بالا برای تولید اکسیژن و جذب آلاینده دی اکسید کربن و پالایش هوا.

5- فاقد عامل حساسیت زا.

6- فاقد میوه های آلاینده در سطح تردد کاربران.

7- دارای چوب مقاوم در برابر تنش های محیطی زنده و غیر زنده.

8- دارای ریشه عمیق برای مقاومت در برابر باد(3).

 
 
 شکل10- کاشت گیاهان علفی دائمی و مقاوم به خشکی در زری اسکیپ به منظور کاهش مصرف آب آبیاری.

اصل چهارم: اختصاص چمن تنها به مکان­های کاربردی یا خلق سطوح چمن کارا

اصل چهارم منظرسازی در مناطق خشک، با واژه "چمن کارا" مرتبط است که دارای مفهومی کاربردی در زمینه منظر است. اصطلاح چمن کارا به بخشی از چمن گفته می شود که از حوزه زیبایی شناسی منظر خارج و به حوزه مهندسی منظر وارد می شود یعنی سطوحی که قابلیت تفرج، ورزش و آرامیدن را دارند. در این اصل، چمن تنها در مکان هایی استفاده می­ شود که علاوه بر جنبه زیباشناسی دارای کاربردهای ورزشی و تفرجی است تا مصرف آب از نظر اقتصادی نیز توجیه داشته باشد(3). سطوح دارای گیاهان پوششی یا چمن­ کاری شده به آب و مراقبت بیشتری نسبت به درختان و درختچه ­ها نیاز دارد بنابراین، به کارگیری این سطوح باید تنها به زمین­ های خاص محدود گردد. (1و2). نوع و محل چمن­ کاری فاکتورهای مهمی در طراحی منظر و زری­ اسکیپ است. با توجه به اینکه ما در دو سوم از مناطق کشورمان شدیداً با بحران آب مواجه هستیم، کشت چمن باید محدود گردد و بر اساس استفاده کاربردی یا زیباسازی در نقاط عطف و برای یک کارکرد ویژه در فضای سبز نظیر مدخل ورودی، نواحی تفریحی، چمن با دوام در یک زمین ورزشی و غیره صورت گیرد(1،2و4). دانستن زمان آبیاری چمن به حفظ چمن و صرفه­ جویی در مصرف آب کمک می­ کند. چمن ­های گرمسیری مانند برموداگراس و برخی از واریته ­های دیگر جزء گونه ­های مقاوم به خشکی هستند که در زری­ اسکیپ توصیه می ­شوند. بهتر است به جای چمن از گیاهان پوششی مقاوم به کم آبی که نیاز آبی کمتری نسبت به چمن دارند، استفاده ­شود. هم چنین، گونه پوششی سدوم نیز می­ تواند جایگزین خوبی برای چمن در این مناطق باشد(1و2). ماکزیمم آبی که توسط چمن ذخیره می ­شود، بستگی به انتخاب مناسب، استقرار و نگهداری چمن دارد. علاوه بر ظاهر متفاوت چمن­ ها، تحمل آنها به شرایط مختلف آب و هوایی مثل سایه، آب، دما، حاصلخیزی خاک و شوری و خشکی خاک نیز متفاوت است. در زری­ اسکیپ باید از چمنی استفاده شود که سازگار با شرایط محیطی بالاخص خشکی است(4).

   
اشکال11 و 12- کاهش سطوح چمنکاری در طراحی فضای سبز برای کاهش مصرف آب آبیاری و درعین حال حفظ زیبایی آن 

اصل پنجم: آبیاری بهینه و افزایش راندمان آبیاری

هدف این اصل ارتقاء راندمان آبیاری به معنای کاهش هدر رفت آب از منبع آن تا منطقه ریشه گیاه است. امروزه می توان مصداق عینی افزایش راندمان آبیاری را در به کار گیری سیستم های آبیاری تحت فشار (قطره ­ای، بارانی و زیر سطحی) پیدا کرد(3). دسته ­بندی و کاشت گروهی گیاهان بر اساس نیاز آبی آن ها، موجب ارتقاء سیستم آبیاری و صرفه ­جویی در مصرف آب خواهد شد. استفاده صحیح از سیستم ­ها و تجهیزات آبیاری مناسب در رابطه با هر یک از گروه ­ها و بخش های پوشش گیاهی در منظر حائز اهمیت می ­باشد.

در زری ­اسکیپ گیاهان با نیاز آبی متفاوت به طور جداگانه آبیاری می­ شوند. در واقع گیاهان بر اساس نیازهای آبی متفاوت و سیستم­ های آبیاری متفاوت تقسیم ­بندی می ­شوند. به طوری که کل فضای سبز آبیاری نمی ­شود و آبیاری به صورت مدیریت شده انجام می­ گیرد. مثلاً آبیاری چمن جدا از آبیاری درختچه ­ها، بوته­ ها و گل­ ها صورت می­ گیرد. برای انجام آبیاری مؤثر، انتخاب روش آبیاری مناسب برای هر گیاه و در هر منطقه و ناحیه ضروری می ­باشد. مثلاً درختان و درختچه­ ها با نیاز آبی کم فقط در زمان استقرار، 10-8  هفته بعد از کاشت به آبیاری نیاز دارند. گیاهان با نیاز آبی متوسط در زمانی که بارندگی محدود است و نشانه­ های تنش در آنها دیده می ­شود، نیاز به آبیاری دارند. برای این گیاهان یک سیستم آبیاری موقت شیلنگی یا آبیاری دستی، کفایت می کند، اما در مکان­ هایی که به آبیاری زیاد نیاز است، سیستم ­های آبیاری مکانیزه مانند آبیاری قطره­ ای لازم است.

آبیاری قطره ­ای

در سیستم آبیاری قطره­ ای آب به طور آهسته و مستقیم، از طریق لوله­ های کوچک انعطاف­ پذیر که قطره ­چکان نامیده می ­شود، در کنار ریشه گیاهان ریخته می ­شود. آبیاری قطره­ای 30 تا 50 درصد کمتر از آبیاری بارانی آب مصرف کرده و معمولاً هزینه نصب کمتری دارد. استفاده مستقیم آب در ناحیة ریشه موجب کاهش تبخیر و از دست رفتن آب از طریق آب شویی می ­گردد.

این روش برای افزایش کارایی مصرف آب برای درختان، درختچه­ ها و گل­ ها و در مناطقی از فضای سبز که مصرف آب زیادی دارند، مناسب می­ باشد. در سیستم آبیاری قطره­ ای درختان، درختچه ­ها، بستر گیاهان یک­ ساله و دائمی، علفی و پوششی به طور جداگانه آبیاری می ­شوند. تعداد، نوع و جریان نازل به اندازه و نوع گیاه بستگی دارد. برخی گونه­ ها به آب بیشتری نیاز دارند و یا در گونه ­های یکسان، گیاهان بزرگ­تر نیاز آبی بیشتری دارند.

گیاهان یک ساله، دائمی علفی و پوششی به وسیلة خطوطی که نازل­ ها در فاصلة تعیین شده ­ای قرار دارند، آبیاری انجام می ­شوند و یک الگوی مرطوب یکسانی به دست می­ آید. در خاک­ های ماسه ای خطوط به هم نزدیک­تر می ­باشد. به جای قطره ­چکان­ ها، می­ توان از نازل­ های میکروآب­ پاش که یک پوشش کامل از آبیاری را به وجود می­ آورند، استفاده نمود که این روش برای درختان و درختچه ­ها و حتی بسترهای کاشت گل مناسب است. این آب­ پاش­ ها هر چند کارایی نازل­ های آبیاری قطره ­ای را ندارند، ولی یک روش اقتصادی برای رسیدن به یک آبیاری یکسان را فراهم می کنند.

 
شکل13- تصویری از سیستم آبیاری قطره ای در گل­ها و گیاهان علفی دائمی 


آبیاری درختان و درختچه­ ها

درختان و درختچه ­های زینتی، سیستم ریشه ­ای عمیق­ تری نسبت به چمن ­ها و گیاهان علفی دارند. سیستم ریشه ­ای درخت بالغ 3-2 بار بزرگ­ تر از تاج گیاه یا درخت، گسترده شده و ممکن است تا اعماق خاک فرو رفته باشد. بنابراین، برخی گیاهان چوبی می ­توانند رطوبت موردنیاز خود را از اعماق خاک تأمین کنند.

آبیاری گیاهان زینتی علفی (یک ­ساله و دائمی)

گیاهان زینتی علفی از نظر مقاومت به خشکی تنوع زیادی دارند. بعضی از آن ها با استفاده از حداقل آبیاری تکمیلی، به حیات خود ادامه می ­دهند و برخی به توجه بیشتری برای آبیاری نیاز دارند. این گیاهان ریشه ضعیف­ تری نسبت به درختان و درختچه ­ها دارند و معمولاً در مراحل اولیه کاشت نسبت به تنش آبی حساسیت بیشتری نشان می­ دهند. اگر به دلیل محدودیت، آبیاری این گیاهان انجام نشود، هزینه کمتری برای جایگزینی نسبت به درختان و درختچه ­ها دارند.

افزایش راندمان آبیاری

هدف اصلی طراحی منظر به روش زری­ اسکیپ کاهش مقدار مصرف آب است(1). در این راستا، غیر از استفاده از گونه ­های گیاهی مقاوم به کم آبی، ارتقاء راندمان آبیاری نیز جهت کاهش هدر رفت آب از منبع تا ریشة گیاه مدنظر می ­باشد. استفاده صحیح از انواع سیستم ­ها (قطره ­ای و زیر سطحی) و تجهیزات آبیاری مناسب نیز حائز اهمیت می باشد(2).

در طراحی زری ­اسکیپ از سیستم آبیاری بارانی تنها برای آبیاری چمن در محل ­هایی که چمن به طور یکنواخت روی سطح کمی ایجاد شده باشد، استفاده می ­گردد. راندمان کار هنگام استفاده از این روش 70 درصد است. استفاده از این سیستم در اوایل صبح و عصر به مقدار قابل توجهی از هدر رفت آب جلوگیری می­ کند. در سایر موارد، آبیاری قطره ­ای بهترین گزینه است. در این روش، مقدار آب مصرفی نسبت به روش غرقابی و بارانی کمتر است زیرا با انتشار آب در اطراف ریشه تبخیر و جاری شدن آب به حداقل می ­رسد. راندمان این نوع آبیاری 85 درصد است(2). بر اساس آمار، میزان مصرف آب در روش آبیاری قطره ­ای 60-15 درصد کمتر از روش نهری است. سیستم قطره­ای برای مناطقی که آب شور دارند، بسیار کارآمد است. آبیاری دستی نیز یک روش در طراحی منظر است. گیاهانی که تنها علائم تنش را نشان می ­دهند، در طی دورة خشکی آبیاری می ­شوند که در این حالت میزان هدر رفت آب 50 -30 درصد کاهش می­ یابد(1).

اصل ششم: کاربرد مالچ یا خاک ­پوش

استفاده از مالچ یکی از مفیدترین عملیات در طراحی زری­ اسکیپ است(1،2و4). مالچ یک لایه غیرزنده است که خاک اطراف گیاه را می ­پوشاند و با ممانعت از تبخیر آب از سطح خاک و حفظ رطوبت آن، باعث کاهش نیاز به انجام آبیاری تکمیلی به هنگام بارش کم و یا طولانی شدن دوره­ های خشکی، جلوگیری از نوسانات رطوبتی در خاک و در نتیجه آسیب رسیدن به ریشه گیاه، مانع از فشرده و متراکم شدن خاک و سخت شدن سطح آن و هم چنین باعث نفوذ سریع آب به داخل خاک و رسیدن آن به ریشه گیاه، عمل نمودن مانند یک عایق و حفظ ریشه گیاه از گرمای تابستان و سرمای زمستان، تعدیل دمای خاک، کنترل علف ­های هرز در رقابت با گیاه برای دریافت آب، ایجاد مانعی بین خاک و گیاه و کمک به تضعیف بیماری­ هایی که از خاک منشاء گرفته و یا در آن پرورش یافته اند و موجب استرس و تقاضای آب بیشتر توسط گیاه می ­شوند، می گردد و به این ترتیب، نیاز به مراقبت و نگهداری فضای سبز را کاهش می ­دهد. از مالچ می­ توان در جزایر و یا قسمت­ های فاقد گیاه استفاده کرد و آن را در طراحی فضای سبز داخل نمود. استفاده از مالچ باعث کاهش هدر رفت آب و رشد علف ­های هرز می شود، نیاز به آبیاری نداشته و نگهداری کمی را طلب می کند، لذا مقرون به صرفه می باشد.

از جمله مالچ­ های آلی خاک اره، برگ سوزنی برگان، تراشه­ های پوست درختان و فیبر، تکه ­های کوچک و خرده ­های چوب؛ و مالچ­ های معدنی تکه­ های سنگ، سنگ­ های ریز معدنی، سنگ ­ریزه های ریگی، پوکه­ های صنعتی را می ­توان نام برد. مالچ­ های آلی ریزبافت، بهتر از مال چ­های آلی درشت بافت عمل می­ کنند. چون رطوبت را بهتر در خاک حفظ کرده و مانع هدرروی آب می­ شوند. مالچ ­ها اجازه می­ دهند که آب، اکسیژن و عناصر غذایی آزادانه به ریشه گیاهان برسند(1،2و4). باید توجه داشت که نباید مواد پلاستیکی را به عنوان مالچ در منظر استفاده نمود، چون باعث بالا رفتن دمای خاک و سوزاندن ریشه گیاه می­ شود(4). مالچ ­ها، جایگزین مناسبی برای سطوح چمن­ کاری شده هستند و موجب زیبایی منظر و ارتقاء ویژگی­ های بصری خواهند شد(1و2). مالچ ­های معدنی حرارت و نور خورشید را جذب نموده و انعکاس می ­دهند و مقدار کمتری آب را نسبت به مالچ­ های آلی حفظ می­ کنند(4). برای جلوگیری از پراکندگی و پخش مواد آلی توسط باد، از مواد تثبیت­ کننده و یا مالچ ­های غیرآلی به عنوان پوشش سطح خاک استفاده می­ گردد(1و2). هنگامی که از مالچ استفاده می ­شود، باید مالچ ­های اطراف ساقه درخت را (حدود 7-5 سانتی­متر با دست کنار بزنیم. چون این عمل، مانع ابتلای چوب تنه درخت به بیماری­ هایی که منتج به پوسیدگی چوب می­ گردد، می­ شود(3). به کارگیری گیاهان دارویی همیشه سبز و متراکم و درختچه های خزان دار متراکم از جمله گل محمدی در فصول بحران آب، دارای شاخ و برگ متراکم بوده و به عنوان خاک­ پوش گیاهی عمل می­ کند(3).

 
 
 شکل14- استفاده از مالچ در زری اسکیپ یا منظرپردازی خشک جهت حفظ رطوبت

 

 
شکل15- نقش پوشش گیاهی متراکم نزدیک سطح خاک به­ عنوان خاک ­پوش گیاهی در حفظ رطوبت خاک 

اصل هفتم: نگهداری مناسب و بهینه منظر

نگهداری بهینه گیاهان سبب کاهش مصرف آب و ارتقاء سلامت آنها می شود. عملیات باغبانی مناسب از جمله تغذیه و کوددهی مناسب، هرس و تربیت درست گیاه، مبارزه با علف­ های هرز، مبارزه به هنگام با آفات و بیماری ها و استفاده صحیح از سیستم های آبیاری سبب ارتقاء سلامت گیاه در منظر و در نهایت کاهش مصرف آب و افزایش بازده بوم شناختی (اکولوژیک) و زیبایی منظر می شود(2،1و3).

با پیروی کردن از 6 اصل قبلی در جهت حفظ آب در فضای سبز، یک فضای سبز ایجاد خواهد شد و نه تنها در مصرف آب و صرف هزینه و سرمایه صرفه­ جویی می شود، بلکه نیاز به نگهداری نیز کاهش می­ یابد. هدف از زری ­اسکیپ کم کردن نیاز آبی در رشد گیاهان پس از استقرار است. به عبارت دیگر، در زری­ اسکیپ گیاهان سالم نگه داشته می­ شوند، ولی آنها برای رشد، ترغیب و تحریک نمی ­شوند.

در زری ­اسکیپ، نیاز به نگهداری از فضای سبز (مثلاً کوددهی، سم­پاشی و علف­ کشی) کمتر از حد معمول از عملیات رایج آن ها انجام می ­شود و هرس تنها زمانی که ضرورت دارد آن هم به صورت سبک انجام می ­شود که هدف از آن آبیاری کمتر می­ باشد(2و3). به وسیلة کار کردن هوشیارانه و نه سخت در فضای سبز، زمان، انرژی و آب ذخیره و حفظ می­ شود، بدون اینکه زیبایی فضای سبز قربانی شود(4).

کوددهی کمتر و استفاده از کودهای کند رهاشونده

در زری ­اسکیپ، مقدار کوددهی و دفعات آن پس از استقرار گیاه(2) کمتر بوده و بیشتر از کودهای کند رهاشونده استفاده می­ شود. کود حاوی نیتروژن که باعث افزایش رشد رویشی می­ گردد، باید از نوع کند رهاشونده باشد. مانند اوره با پوشش گوگردی، فرمالدئید اوره، ایزوبوتیلن دی اوره(IBDU) و اوره متیلن. کودهای کند رهاشونده، ممکن است گران­تر از کودهای تند رهاشونده باشند، اما اثر آن ها برای مدت طولانی ­تری در خاک باقی می­ ماند و به مرور زمان، عناصر غذایی خود را رها می­ کنند. در مقایسه با سایر کودها به آسانی توسط آب­ شویی و رواناب از خاک شسته نمی ­شوند(4). معمولاً مقادیر کودی که شرکت سازندة آن توصیه می­ کند، برای رشد بهینه است. این مقدار برای ترغیب رشد گیاهان زینتی و یا چمن و هم چنین استقرار آنها مناسب می­ باشد. بنابراین، زمانی که گیاهان مستقر شدند، مقدار مصرف کود بدون اینکه آسیبی به زیبایی فضای سبز وارد نماید، کاهش می ­یابد. در طی دورة خشکی یا قبل از آن این کاهش مصرف کود، حائز اهمیت می ­باشد(4). در طراحی به روش زری ­اسکیپ باید از ترغیب گیاهانی که نیاز آبی زیادی دارند، برای رشد و نمو جدید خودداری می ­گردد(2). در زری­ اسکیپ، باید هر چند سال یک بار آزمون خاک انجام و مواردی مثل pH و میزان عناصر غذایی قابل دسترسی خاک اندازه­ گیری شود. سپس، بر اساس نتایج تجزیه خاک توصیة کودی برای چمن و گیاهان زینتی انجام گردد(4).

در هنگام رویارویی با تنش خشکی، به کار بردن مقادیر بالاتری از عنصر پتاسیم از طریق کودهای آلی، معدنی و زیستی سبب افزایش مقاومت به خشکی می ­شود(2). کوددهی به چمن در زمان و با مقدار مناسب نیاز آبی و چمن ­زنی آن را کاهش می ­دهد و در زمان، هزینه و مصرف آب صرفه ­جویی می­شود. استفاده از کود نیتروژنه برای کوددهی چمن باید در بهار کند رهاشونده و در پاییز تند رهاشونده باشد. استفاده از مواد آلی پوسیده نیز در عملیات زیر و روسازی و کندوکوب خاک برای افزایش ظرفیت نگهداری آب خاک هر سال و حداقل یک بار توصیه می ­گردد(2).

اجتناب از کوتاه کردن شاخه ­های گیاهان

کوتاه کردن شاخه­ های گیاهان به دلیل رشد جدید آنها تقاضای آب آنها را بالا می­ برد. فقط در زمانی که گیاه به هرس نیاز دارد، به صورت دستی یا ماشینی شاخه­ های باریک و نرک­ها را هرس نمایید. در این صورت، گیاه بازتر شده و شکل طبیعی خود را حفظ کرده و کمتر به دلیل کوتاه کردن شاخه ­ها دچار استرس و تنش می­ گردد(4).


حفظ آب با چمن­زنی مناسب

انجام عملیات چمن ­زنی به طریق مناسب و صحیح، اهمیت ویژه ­ای در فضای سبز زری­ اسکیپ دارد. برای چمن­ زنی بر اساس نوع چمن، ارتفاع هرس باید در نظر گرفته شود. تحقیقات نشان می­ دهد که در آب و هوای خشک با کوتاه کردن بیشتر ارتفاع چمن، بقاء چمن را در طول خشکی افزایش و تقاضای آبی آن را به دلیل ترغیب رشد عمیق­تر ریشه­ ها، کاهش می­ دهد. (4).

از رشد علف­ های هرز و رقابت آنها با گیاهان برای دریافت آب باید جلوگیری نمود و به صورت دستی یا شیمیایی یا توسط مالچ آنها را از بین برد. آفات و علف­های هرز را باید قبل از اینکه شیوع یابند و به آفت­ کش یا علف ­کش نیاز شود و یا خسارتی به گیاه وارد کرده و در ظاهر و عملکرد گیاه اثر بگذارد، تحت نظر و کنترل قرار داد. هنگام سم­پاشی فقط گیاه یا قسمت آلوده را باید سم­پاشی نمود و از انجام آن در کل فضای سبز خودداری شود.

سیستم­ های آبیاری باید به طور دقیق کنترل شوند و هرگونه افت آب داخل لوله­ های آب­ رسانی شناسایی شود و نازل­ ها و خروجی ­ها به طور منظم بازدید شوند. باید اجازه داده شود که گیاهان زمانی که به آب نیاز دارند، خودشان اعلام نمایند. وقتی که آبیاری بر اساس عادت گیاه به آبیاری و به صورت تئوریک انجام نشود، در این صورت است که در مصرف آب صرفه­ جویی می ­گردد. علائمی را که گیاه به وسیله آن نشان می­دهد که تحت استرس و شرایط نیاز به آب است را باید شناسایی نمود. درختچه ­ها معمولاً تحت استرس رطوبتی به رنگ خاکستری و پژمردگی متمایل می ­شوند. برگ­ های درختان به رنگ زرد متمایل شده و شروع به خزان می­ کنند. چمن ­ها به رنگ سبز خاکستری تبدیل شده و یا برگ ­های آنها به طرف داخل خمیده می ­شوند.

در طول دوره­ های با محدودیت آبی، به طور انتخابی و به طور دستی می­ توان درختان و درختچه­ هایی را که استرس آبی را نشان می ­دهند، آبیاری نمود. اگرچه ریشه درختان برای جذب آب در طول دوره ­های خشکی از منابع موجود در خاک استفاده نموده و یا خود منابع ذخیره دارند، ولی در صورت ادامه یافتن استرس خشکی ممکن است به بخش وسیعی از ریشه­ های آنها آسیب وارد شود.

نیاز به آب­ دهی درختان و درختچه­ ها درصورت ادامه یافتن دورة خشکی در خاک­ های سنگین و رسی نسبت به خاک ­های سبک، کمتر است. اگر امکان آبیاری دستی برای برخی از این درختان و درختچه ­ها وجود ندارد، می­ توان آنها را زمانی که پژمرده می ­شوند و شروع به خزان می ­کنند، یک دوم تا یک سوم هرس نمود تا به این وسیله تقاضای ریشه ­ها به آب کاهش و هم چنین شانس بقاء گیاه طی دوران خشکی افزایش یابد. در طول محدودیت­ های آبی یا دوره ­های خشکی می ­توان برای حفظ بیشتر گیاهان با ارزش، آنها را جایگزین نمود. هم چنین، می­توان گل­ های یک­ ساله را کاهش داد و به جای آنها از گل ­های دائمی مقاوم به خشکی و یا عملیات مالچ­ دهی استفاده نمود. در طی دوران خشکی و تحت استرس ممکن است چمن و گیاهان علفی چندساله رشدشان متوقف شده و یا به خواب روند(4). به هفت اصل زری اسکیپ با بیان اینکه به زیرساخت های فکری باغ سازی کهن ایرانی تعلق داشته اند می ­توان دو اصل دیگر اضافه کرد که برگرفته از ریشه های عمیق تعامل ایرانیان با طبیعت کویر مرکزی ایران است(3).

اصل هشتم: سایه آفرینی

یکی از عوامل موثر در کاهش تبخیر گیاهی و کاهش مصرف آب، ایجاد سایه بر سطح زمین و پوشش گیاهی اشکوب های پایین دست مانند استفاده از درختان تنومند با سایه گسترده است. سایه درختان و یا ساختمان­ ها در فضای سبز، آن را خنک­ تر نگه می­ دارد و از دست دادن آب را کاهش می­ دهد و محیط راحت و مناسبی را ایجاد می ­نماید. برای کمک به ایجاد سایه در گذشته، گذرگاه را باریک انتخاب می­ کردند تا سایه درختان دو طرف همه سطح گذرگاه را بپوشاند و سطوح مرکزی از برخورد مستقیم نور خورشید در امان باشد. طبق تحقیقات انجام شده در تابستان های گرم در مناطق حاشیه ای کویر ایران، دمای سایه به طور میانگین 16 تا 20 درجه سلسیوس خنک تر از مناطق در معرض نور آفتاب است. از سویی سایه گستری سبب افزایش رطوبت نسبی محیط می گردد(3). به طور نسبی یک فضای سبز سایه ­دار می ­تواند حدود 7 درجه سانتی­گراد خنک ­تر از یک فضای سبز آفتابی یا بدون سایه باشد. مثلاٌ شخصی که در یک پارک بدون سایه ایستاده است، توسط واحدهای گرمایی که از خورشید دریافت می ­شود و هم چنین بازتاب گرما از سطوح سنگ فرش شده بمباران می ­شود. اما فرد دیگری که در زیر سایه درخت قرار دارد، درخت مانند یک چتر برای او عمل می­ کند و از نور و گرمای خورشید محافظت می­ شود. جهت حفظ رطوبت و خنک ­تر کردن دما در زری ­اسکیپ ایجاد سایه ضروری می­ باشد و مانع انعکاس نور به سایر المان­ها می ­شود. سایه از طریق درختان، داربست، دیوار، فنس و غیره در فضای سبز ایجاد می ­گردد. با انتخاب و کاشت گیاهان رونده و بالارونده بر روی المان­ های فوق، سایه فراهم شده و هوا خنک­ تر می­شود(4). در سایر مقالات علمی مربوط به زری اسکیپ هم به سایه و مدیریت باد به­ عنوان یک امر مهم و یک اصل فرعی و نه به صورت یک اصل مجزا اشاره شده است.

 
شکل16- مدیریت سایه در طراحی با الگوی زری اسکیپ به عنوان عامل مهم در کاهش دما و تبخیر و حفظ رطوبت خاک.


اصل نهم: ایجاد باد شکن

یکی از مهم ترین عوامل افزایش تبخیر آب از سطح خاک و تعرق آن از سطح گیاه باد است. هر چه باد گرم تر و خشک ­تر باشد اثرگذاری آن بر هدر رفت آب بیشتر است. قوانین علمی در زمینه ایرودینامیک نشان می­ دهد که هر باد شکن سه تا پنج برابر ارتفاع خود در سطح افق، پوشش مناسب در برابر باد ایجاد می کند. رعایت دو ردیف درختکاری عمود بر هم و ایجاد شکل "به علاوه(+)" که موجب مهار باد در مرکز از هر سو می­ شود در باغات نواحی مرکزی فلات ایران به همین دلیل بوده است. کاهش اثرگذاری باد به طور مستقیم با کاهش تبخیر سطحی و کاهش چشم گیر مصرف آب همراه است که به عنوان اصل نهم منظر سازی در مناطق خشک پیشنهاد می­ شود(3). بنابراین، یکی از اصول مهم در زری­ اسکیپ مدیریت باد است. باد اگر گرم و خشک نباشد، باعث ایجاد جریان هوا در فضای سبز، خنک ­کردن محیط و کاهش تبخیر آب از سطح برگ­ ها می­ گردد. هم چنین با جلوگیری از گرم شدن سطح خاک و تبخیر از آن، مانع هدر رفتن آب و خشک شدن خاک می­ شود(4). در حوزه منظرسازی در مناطق خشک، با تدوین برنامه های راهبردی بر پایه 9 اصل(2+7) زری اسکیپ، ضمن حفاظت از منابع محدود آب شیرین، منظری زیبا برای همه آفریده می شود(3).

نتیجه­ گیری

بحران آب و کمبود آن در دنیای امروزی، طراحان منظر را بیش از پیش ملزم می­ کند تا با به کار بردن روش­ های اصولی و نوین و از جمله زری­ اسکیپ(Xeriscape) با این بحران مقابله نمایند. منظرسازی مناطق خشک، راهکاری برای مصرف کمتر آب در فضای سبز را ارائه می ­دهد. به این ترتیب، می­ توان متناسب با منابع آب موجود، از فضای سبز زیبا و چشم ­انداز و هم چنین حفاظت از محیط­ زیست در کشورمان که بخش عظیمی از آن را مناطق خشک و کم آب تشکیل می ­دهد، برخوردار شد (3و4). با گذاشتن بنیان زری ­اسکیپ در عمل در فضای سبز از یک سو رسالت خود را در مقابل محیط­ زیست و حفظ منابع و از سوی دیگر در قبال خانواده و نسل آتی به انجام می­ رسانیم(4).

منابع

1- الهی، سروین. 1390. زری­ اسکیپ دانشی نوین در منظره­سازی بوم­ های بیابانی. اولین کنفرانس ملی عمران و توسعه.

2- حیدری اصل، ع.ر. معروفی. 1395. گسترش فضای سبز شهری در مناطق کم آب بر اساس ایده خشک منظری (Xeriscape). فصلنامه علمی تخصصی معاونت مهندسی. ناجا. سال نهم. شماره 30.

3- کافی، م. 1393. منظره پردازی خشک. منظر. شماره 26.

4- Wade, g.l., j. T. Midcap, K.D. Eoder, G. Landry, A. Tyson and N. Weathery. 2007. "Xeriscape" a guide to developing a water wise Landscape.

براي اشتراک (subscribe) شما بايد يک کاربر ثبت شده باشيد. Skip Navigation Links.

نظرات شما

نشانی ساختمان مرکزی:
تهران، میدان آرژانتین، خیابان بیهقی، شماره 32
 کد پستی: 1513845411
تلفن: 88735071  - 88735074  
نمابر: 88735070
صندوق پستی:  4658 - 15148
نشانی پست الکترونیک:
 info.parks@tehran.ir