جستجو
Menu
  اصول مبارزه با آفات
 
   


دریافت فایل pdf

بسم الله الرحمن الرحیم

 

فهرست مطالب

عنوان                                                                                                                                    صفحه                   

سخن مدیر عامل                                                                                                                 4

مقدمه                                                                                                                              5           

تعریف آفت                                                                                                                       6     

چگونگی ظهور حشرات زیان آور                                                                                              6

اصول مبارزه باآفات                                                                                                             8         

تشخیص دقیق آفت                                                                                                            8

تعداد نسل در سال                                                                                                             10

تخمین انبوهی جمعیت آفت                                                                                                  12

مدیریت تلفیقی آفات                                                                                                          15

انواع خسارات و تعیین سطح زیان اقتصادی                                                                                17                   

روش های کنترل آفات                                                                                                       18

منابع                                                                                                                            26

 

سخن مدیر عامل 

 بی تردید یکی از مهم ترین عوامل تهدید کننده سلامت و زیبائی گیاهان در فضای سبز شهری، وجود آفات گیاهی می باشد و ضرورت کاربرد شیوه ها و برنامه های جدید کنترل این عوامل خسارت زا که بتواند اثرات و عوارض مخرب ناشی از آن را به حداقل برساند بیش از پیش احساس می شود. بر این اساس سازمان بوستان ها و فضای سبز شهر تهران اقدام به تهیه مجموعه حاضر نموده که امید است مورد توجه کارشناسان و سایر دست اندرکاران و علاقه مندان قرار گیرد.                                     

 

                                                                                      علی محمد مختاری

                                                                        مدیر عامل  سازمان بوستان ها و فضای

                                                                     سبز شهر تهران

 

  مقدمه

   با افزایش روز افزون جمعیت بشر و محدود بودن مواد غذایی و فضای سبز، مسئله کنترل آفات شکل تازه ای به خود گرفته است چرا که علاوه بر تاثیر آن برکاهش میزان محصول و نامرغوبی آن، هزینه هنگفتی نیز صرف خرید سموم می گردد. طبق گزارش سازمان خواربار جهانی (F.A.O) حدود یک سوم از محصولات کشاورزی در مراحل رشد، برداشت و انبار داری توسط آفات مختلف به تاراج می رود و در بعضی از کشورها میزان خسارت از این مقدار هم بیشتر است. سازمان حفظ نباتات در سال 1366 تنها برای مبارزه با سن در مزارع گندم و جو در سطح کشور حدود 1،200،000 لیتر سم مصرف نموده است. بدیهی است این میزان سم در ایران ساخته نشده و از کشورهای خارجی و با تحمل هزینه سنگین ارزی به کشور وارد می شود. از طرفی آلودگی محیط زیست و ایجاد مقاومت در حشرات در اثر مصرف بیش از اندازه سموم شاید از هر مسئله دیگری مهم تر باشد. باقیمانده سموم در طبیعت علاوه بر آلودگی محیط زیست با وارد شدن در زنجیره غذایی باعث تاثیرات سوئی بر سایر موجودات منجمله انسان می گردد، بسیاری از سموم کلره می توانند باعث ایجاد جهش های ژنی خطرناک و در نهایت ایجاد سرطان و تولید جنین ناقص در انسان بشوند. در اثر استفاده بی رویه و نادرست از سموم، حشرات مقاومی به وجود آمده اند که کنترل آنها مستلزم صرف وقت و هزینه زیاد است از این رو لزوم شناخت اصولی که بتوان بر اساس آنها با کمترین هزینه و کمترین میزان آلودگی محیط زیست بیشترین تلفات را به آفات وارد نمود احساس می شود.

تعریف آفت

    به گروهی از موجودات زنده اطلاق می شوند که با حمله به قسمتهاى مختلف گياه ( ريشه، ساقه، برگ،گل و ميوه)  در مراحل مختلف زندگى آن (بذر،گياهچه، نهال، گياه جوان وگياه مسن)،  خسارت اقتصادی به گیاه یا محصول وارد می کنند. این موجودات عبارتند از :

1-   بندپایان مانند حشرات، کنه ها

2-   میکرو ارگانیزم ها مانند قارچ ها، ویروس ها، باکتری ها.....

3-   جوندگان مثل موش و خرگوش

4-   نرم تنان (حلزون و لیسک)

5-   علف های هرز

چگونگی ظهور حشرات زیان آور

  هیچ موجودی ابتدا به ساکن آفت و یا مضر نیست مگر از دیدگاه منافع بشری به آنها نگاه شود. پیدایش انسان و توسعه مستمر شیوه زندگی او، شمار فزاینده ای از موجودات زنده را به عنوان آفت معرفی کرد.

   به طور کلی حشرات نیز مانند سایر موجودات زنده تحت تاثیر محیط زندگی خود قرار می گیرند و عوامل متعددی در زندگی و مراحل مختلف رشد و نمو حشره و قدرت تکثیر آنها اثر می گذارند .

   مجموعه این عوامل باعث می شوند که جمعیت حشره در سطح تعادل بماند. تغییر در هر یک از عوامل باعث افزایش و یا کاهش در جمعیت حشره می شود، مثلاً استفاده بی رویه از حشره کش ها ممکن است باعث نابودی پارازیتها و یا شکارچیان حشره گردد که در نهایت موجب طغیان آفت می شود.

 

   به طور کلی در طغیان حشرات و تغییر وضع آنها از حالت طبیعی به آفت علاوه بر موارد فوق، موارد زیر نیز دخیل هستند:

   1 – کشت تک محصول در سطح وسیع: برای یک آفت، ایده آل آن است در محیطی که هزاران گیاه مشابه رویش می کنند، پرورش یابد لذا عدم رعایت تناوب زراعی از عوامل بسیار مهم در طغیان آفت محسوب می گردد.

   2 – ورود یک آفت به منطقه مناسب جدید که عاری از دشمنان طبیعی باشد.

   3- شرایط آب و هوایی مناسب که موجب رشد سریع و تکثیر فوق العاده آفت گردد، این شرایط ممکن است که برای دشمنان طبیعی آفت نا مساعد باشد.

  4 – استفاده بی رویه از حشره کش ها که موجب نابودی حشرات و یا دشمنان طبیعی آفت می شوند و شرایط را جهت تکثیر و طغیان آفت مناسب می کنند. هم چنین مصرف حشره کش ها سبب کاهش جمعیت آفت درجه 1 شده و حشرات رقیب از این فرصت استفاده کرده و با ازدیاد نسل تبدیل به آفت درجه 1 می گردند. یکی دیگر از معایب استفاده بی رویه از حشره کش ها، ازبین رفتن جمعیت حساس و باقی ماندن افراد مقاوم می باشد که با ازدیاد نسل، گونه مقاوم به سموم به وجود می آید.

  5 – عدم به کارگیری روش های زراعی مناسب، به طور مثال باقی گذاردن بقایای آلوده گیاهی در پای درختان که موجب ازدیاد جمعیت آفت می شود.

  6 – انهدام و تخریب جوامع زیستی طبیعی که موجب بر هم زدن حالت تعادل طبیعی حشرات آنها می گردد.

7- کشت ارقام اصلاح شده که ممکن است نسبت به  آفت حساس باشند.

اصول مبارزه با آفات

    نکته ای که در به کارگیری هر یک از روش های کنترل آفات باید مد نظر داشت آینده نگری به منظور حفظ تعادل مطلوب طبیعی و صرفه اقتصادی کنترل یک آفت است. برای کلیه آفات باید آستانه زیان اقتصادی و نوع زیان اقتصادی آن مشخص گردد و به محض مشاهده آفت نباید اقدام به مبارزه شیمیایی نمود. اصول مدیریت آفات شامل موارد زیر است:

1 – محدود کردن مشکلات آفات و بیماری ها و نه ریشه کنی آنها. مبارزه با آفات باید به گونه ای باشد تا همواره سطح آفت به میزان قابل قبولی باقی بماند و دشمنان طبیعی نیز زنده بمانند و به این ترتیب تعادل زیستی برقرار گردد.

 2 – استفاده از روش های مدیریت آفت (مبارزه بیولوژیک، مبارزه زراعی، مبارزه شیمیائی....)

 3 – در نظر داشتن گزینه های مدیریت آفات شامل روش های طبیعی، بیولوژیکی، زراعی و شیمیایی.

 

تشخیص دقیق آفت

   در مدیریت آفات قبل از هر چیزی تشخیص آفت در اولویت قرار می گیرد، این عمل باید قبل از هرگونه تصمیم و به کارگیری روش مبارزه با آفت صورت بگیرد. تشخیص صحیح کلیه مراحل بعدی را نیز تحت الشعاع خود قرار داده و موجب تسهیل در سایر اقدامات بعدی می گردد و بالعکس.

   برای اینکه به اهمیت موضوع پی ببریم مثالی را ذکر می کنیم :

  مثال 1 :

 کفشدوزک 7 نقطه ای (Coccinella septempunctata) و کفشدوزک خربزه (Epilachna chrysomelina) را در نظر بگیرید. هر دو گونه را می توان بر روی گیاهان تیره کدو یافت . در گونه اول لارو و حشره کامل از شته ها تغذیه کرده و جزء حشرات شکارچی و مفید محسوب می شوند ولی گونه دوم لارو و حشره کامل از برگهای کدوئیان تغذیه کرده و خسارت زیادی را به آنها وارد می سازد. چنانچه که گونه آفت را بجای گونه مفید و به طور اشتباه تشخیص دهیم در این صورت نه تنها هیچ مبارزه ای صورت نگرفته است بلکه ممکن است باعث نابودی محصول نیز بشود و یا بالعکس چنانچه گونه مفید به جای گونه آفت تشخیص داده شود ممکن است در اثر مبارزه گونه مفید نابود شود و علاوه بر صرف هزینه زیاد جهت مبارزه باعث بر هم زدن تعادل طبیعی محیط نیز بشویم.

 

 مثال 2:

   کنه های گیاهی (Tetranychidae) و کنه های شکارچی  (Phytoseiidae) از لحاظ شکل ظاهری بسیار شبیه هم بوده و فقط توسط بررسی میکروسکوپی قادر به تشخیص این دو از یکدیگر هستیم. تشخیص اشتباه در این مورد نیز نتایج مشابه آنچه که در شرح مثال 1 ذکر شد را در پی خواهد داشت. 

 

 بررسی نقش آفت در اکوسیستم های زراعی، دوره فصلی، دوره زندگی و عادات رفتار :

  اکوسیستم (Ecosystem) عبارت است از مجموعه ای از جوامع موجودات زنده و محیط زیست آنها که یک واحد فعال را در طبیعت تشکیل می دهند. به اکوسیستم هایی که محیط زیست موجودات را محصولات زراعی تشکیل داده باشند ، اکوسیستم  زراعی (Agroecosystem) می گویند. البته چنین سیستم هایی مصنوعی بوده و به دست بشر ساخته می شود. موجودات مختلف منجمله حشرات و آفات متعددی در این سیستمها مستقر می گردند و مجموعه موجودات و حشرات موجود در روی محصول روی همدیگر تاثیر متقابل دارند. باید دانست هر یک از این موجودات در زیستگاه مخصوص به خود به نام نیچ اکولوژی (Ecological nich) زندگی می کنند، به عنوان مثال در کرم سفید ریشه (Polyphylla olivieri)، لاروها روی ریشه ها مستقر هستند. در شته سیب (Aphis pomi) شته ها روی شاخه های جوان و برگ ها فعالیت دارند. در انواع مینوز (لاروهای پروانه ای Lyonetiidae)، لاروها درون بافت پارانشیم برگ ها زیر لایه اپیدرمی پنهان می شوند. در یک اکوسیستم زراعی وقتی آفتی طغیان می کند با توجه به اثرات متقابل موجودات روی یکدیگراین آفت به علت رقابت، سایرین را تحت الشعاع خود قرارداده و به اصطلاح از میدان رقابت خارج می کند.


 تعداد نسل در سال

  یک نسل (Generation) عبارت است از مجموع افرادی که از یک پدر و مادر به وجود می آیند به عبارتی نوزادانی که از تخم های یک حشره ماده به وجود می آیند (که ممکن است حشره ماده در یک یا چند نوبت تخم بگذارد) و مراحل رشد و نمو خود را تا حشره کامل طی می کنند، یک نسل را تشکیل می دهند. نسل دوم، از حشرات کامل نسل اول حاصل شده و بدین ترتیب نسل های بعدی به وجود می آیند.

   بیشتر حشرات معمولاً دارای یک نسل هستند چنین حشراتی را یک نسلی (Monovoltine) می گویند. برخی نیز دو نسلی (Bivoltine) هستند و عده زیادی از حشرات دارای بیش از دو نسل در سال هستند که چنین حشراتی Moltivoltine می باشند.


دوره زندگی (Life history)

  عبارت است از تاریخچه زندگی یک حشره، از مرحله تخم تا بلوغ. در این مرحله تشخیص استحاله یا دگردیسی (Metamorphosis) حشره از عوامل عمده محسوب می شود. اغلب حشرات بعد از دوره نشو و نمای جنینی از نظر شکل خارجی به تدریج یا آنی تغییر می کنند و سنین مختلف نوزادی آنها یکسان نخواهد بود، به این معنی که نوزاد خارج شده از تخم کاملا شبیه حشره بالغ خود نبوده و از نظر مورفولوژی، فیزیولوژی و بیولوژی با آنها تفاوت دارد. بنابراین مراحل مختلف تغییر شکل تدریجی یا آنی که حشره بعد از دوره جنینی برای رسیدن به مرحله کمال ( حشره بالغ) طی می کند را دگردیسی، دگرگونی و یا استحاله می نامند.

   در حشرات بسته به نوع رشد و نمو حشره چندین نوع استحاله وجود دارد که ما در اینجا فقط به ذکر دو نوع آن اکتفا می کنیم.

1 حشرات با دگردیسی تدریجی

   در این گروه، حشره نوزاد از لحاظ شکل ظاهری، رژیم غذائی، وضع زندگی و قطعات دهانی تفاوتی با حشره کامل نداشته و طی مراحل پوست اندازی جثه آن بزرگتر شده تا به حشره کامل تبدیل شود. نوزاد این حشره را پوره یا نمف (Nymph) گویند. حشرات بالغ بالدارند ولی مکان زندگی و رژیم غذائی آنها با حشرات نابالغ که بال ندارند مشابه است بنابراین اختلاف آنها تنها در داشتن یا نداشتن بال و اندازه بدن است.

جوربالان شامل : شته ها ، زنجره ، زنجرکها . شپششک ها و ... و نا جوربالان شامل : انواع سن ها و.... جزء این گروه می باشند.

2- حشرات با دگردیسی کامل

   در این گروه ، نوزاد حشره از لحاظ شکل ظاهری ،رژیم غذایی ، وضع زندگی و قطعات دهانی با حشره کامل کاملاً متفاوت بوده و رشد بالهای حشره در دوره قبل از بلوغ داخلی بوده و حشره بعد از آخرین تعویض پوست بصورت شفیره درمی آید. نوزاد این حشره را لارو می نامند که طی چند بار تغییر جلد به مرحله غیر فعال شفیرگی (Pupa) تبدیل شده و سرانجام حشره کامل از شفیره خارج می شود. پروانگان مانند انواع مینوزها، زنبورها مانند زنبور ساقه خوار رز، سخت بالپوشان مانند سوسک برگخوار نارون و دوبالان (مگسها) جزء این گروه می باشند.


دوره فصلی (Seasonal History)

 عبارتست از تاریخچه دوران زندگی حشره در یک سال، بنابراین اگر دوره فصلی با دوره زندگی حشره مساوی باشد حشره یک نسلی است مثل سن گندم و اگر دوره فصلی طولانی تر از دوره زندگی باشد حشره هر دو یا چندین سال یک نسل خواهد داشت مانند کرم سفید ریشه.

   از عوامل موثر بر دوره فصلی می توان غذا، شرایط تولید مثل، وجود پناهگاه ها، محل زندگی مناسب، و گرما و سرما را نام برد.

   اطلاع از عادات و رفتار حشره از نظر شناسایی مرحله مضر آفت و نحوه مبارزه با آن حائز اهمیت است، زیرا رفتار لاروها و پوره ها در مراحل مختلف رشد ممکن است با حشرات کامل یکسان یا متفاوت باشد. به عنوان مثال کرم ساقه خوار ذرت در سنین اول و دوم لاروی از برگ ها تغذیه کرده ولی در سنین بعدی وارد ساقه شده و از دسترس خارج می گردد. هم چنین اطلاع از احتیاجات غذایی و نوع غذای حشره نیز در انتخاب روش مبارزه حائز اهمیت است، مثلاً لاروهای پروانگان از لحاظ رژیم غذایی با حشرات کامل کاملاً متفاوت هستند. حشراتی وجود دارند که اگر در رژیم غذایی خود از گیاه خاصی تغذیه نکنند قادر به تخم گذاری نخواهد بود.

 

تخمین انبوهی جمعیت آفت ، نوع و میزان خسارت و بررسی سطح زیان اقتصادی

   از آنجائی که نمی توان تمام جمعیت حشره و یا آفت را در آن واحد در مزرعه شمارش کرد لذا با استفاده از روش های مختلف نمونه برداری جمعیت حشره را تخمین زده و با استفاده از روش های آماری آن را مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهیم. بدیهی است که روش های نمونه برداری فقط می توانند وجود یک حشره را در محلی مشخص نموده و یا تخمین تقریبی از انبوهی جمعیت حشره باشند.

معمولاً تخمین انبوهی جمعیت به دو صورت امکان پذیر است :

-تخمین نسبی (Relative estimates )

-تخمین مطلق (Absolute estimates)

    در تخمین مطلق تعداد حشرات در واحد سطح و یا در محیط زندگی مخصوص حشره مورد شمارش قرار می گیرند. به عنوان مثال تعداد شته های موجود در روی یک برگ گل رز و یا تعداد کرم سفید ریشه در یک متر مربع خاک ولی در تخمین نسبی تعداد حشرات در هر واحد نمونه برداری مشخص می گردد مثلاً تعداد پروانه ها در هر با تور زدن.

  گاهی در تخمین نسبی از شاخص جمعیت نیز استفاده می شود که در این مورد با تراکم حشره سر و کار نداریم بلکه با آثار و علائم آن مواجه هستیم مثلاً تعداد سیب های کرم زده یک باغ، میزان فضولات لاروی در پای درختان و یا مقدار تار تنیده شده توسط لیسه سیب نشانگر تراکم جمعیت می باشد .

   به طور کلی تخمین نسبی و شاخص جمعیت از لحاظ صرفه جویی در وقت و هزینه به مراتب بهتر از تخمین مطلق می باشد ولی به هر حال باید این تخمین ها را از طریق آماری به تخمین مطلق تبدیل کنیم.

                             تخمین مطلق  = کل (سطح ، حجم ، تعداد )× تخمین نسبی          

   روش های زیادی برای نمونه گیری وجود دارد که ما در اینجا دو روش متداول را ذکر می کنیم:

1- روش ضربدری که بیشتر در مورد درختان استفاده می شود و به این صورت عمل می گردد که یک ضربدر فرضی در زمین کشیده و از درخت هایی که در روی این ضربدر فرضی قراردارند نمونه برداری و با استفاده از رو تخمین انبوهی جمعیت آفت، نوع و میزان خسارت و بررسی سطح زیان اقتصادی


2- روش مربع بیشتر برای گیاهانی است که به صورت متراکم کاشته می شوند، طریقه عمل به این صورت است که با استفاده از مربع های cm 100×100 که در نقاط مختلف مزرعه قرار داده می شوند تعداد آفت در این مربع را شمارش کرده و با به کارگیری از روش های آماری جمعیت آفت را در کل زمین حساب می کنیم.

   در نمونه برداری باید دقت کافی به عمل آید، در غیر این صورت نتایج حاصله غیر واقعی و غلط خواهد بود. در نمونه برداری باید موارد زیر مراعات شود :
1- نمونه برداری باید به طور تصادفی انجام گیرد .
2- نمونه برداری باید از نیچ اکولوژی آفت باشد به عنوان مثال برای تعیین تعداد کرم سفید ریشه نمونه برداری باید از قسمت خاک پای درختان و در ناحیه ریشه انجام گیرد، در غیر این صورت نمونه برداری غلط خواهد بود.
3- آگاهی از بیولوژی و تعداد نسل آفت در هنگام نمونه برداری لازم است زیرا ممکن است آفتی یک نسلی باشد و نمونه برداری موقعی انجام گیرد که آفت  به حالت دیاپوز و یا تخم در پناهگاه های غیر قابل دسترس باشد لذا در چنین شرایطی نمونه برداری صحیح نخواهد بود .
4- میزبان های مختلف آفت باید شناسایی شوند چون ممکن است آفتی دارای چندین میزبان باشد لذا در برنامه نمونه برداری باید سایر میزبان ها را نیز مد نظر قرار داد .

5- وسایل و روش نمونه برداری باید متناسب با شرایط و نوع آفت در نظر گرفته شود . بعضی وسایل که در نمونه برداری به کار می روند عبارتند از : 
تور حشره گیری – تله فرومونی - تله نوری – دستگاههای مکنده - تله های زرد رنگ مخصوص شته....

مدیریت تلفیقی آفات  (IPM)

   امر مبارزه با آفات، امروزه تحت عنوان مدیریت تلفیقی آفات  (Integrated Pest Management) ، ساده ترین و عملی ترین روش مبارزه با آفات می باشد .

   مدیریت تلفیقی آفات عبارت است از سیسمتی برای تنظیم جمعیت آفات که در آن جنبه های مربوط به محیط و دینامیک گونه های موجود در نظر گرفته می شود، هم چنین از تمام تکنیک های موجود به روشی مناسب اشاره می کند و با استفاده از کلیه روش ها، تراکم و جمعیت آفات را از نظر اقتصادی، در سطح قابل تحمل نگه می دارد. در مبارزه تلفیقی باید هر کدام از عوامل کاهش دهنده جمعیت به جای خود استفاده شود، مثلاً جانشین کردن سمپاشی های صحیح و منطقی به جای سمپاشی های تقویمی، یعنی زمانی که بتوان بزرگترین ضربه را به آفت وارد نمود و برای اینکه به حشرات مفید آسیبی وارد نشود از سموم انتخابی استفاده گردد. در این روش، مبارزه شیمیایی به عنوان آخرین راهکار مبارزه  با آفت  است .

مدیریت تلفیقی آفات دارای 4 جزء است :

- تعیین آستانه اقتصادی  - ایجاد شبکه مراقبت  - پیشگیری  - کنترل

1- تعیین آستانه اقتصادی
   حشره شناسان دو کلمه صدمه" Injury "و خسارت" Damage " را متفاوت از هم می دانند. صدمه آسیب یا تخریب فیزیکی حاصل از حضور یا فعالیت آفت بر یک کالاست (مثل خوردن برگ ها و ایجاد حفره در چوب، تغذیه از خون و ....).
   خسارت به ارزش از دست رفته کالا در اثر صدمه آفت ( کاهش عملکرد ، زیان به کیفیت و ...) گفته  می شود.
   حشره ها  فقط در بالاتر از حد معینی از جمعیت خود، آفت محسوب می شوند چون در این تراکم است که خسارت اقتصادی آشکار می شود. در نتیجه اقدامات کنترلی تنها برای کاستن جمعیت تا حد پایین تر از سطح معین انجام می گیرد.
   ریشه کنی کامل آفت به ندرت هدف کار است و همیشه به این هدف خیلی دور بوده است. به طور کلی برای هرگونه آفت یک سطح جمعیت وجود دارد که در آن آفت اهمیت اقتصادی دارد و معمولا اقدامات کنترلی باید با هدف رسانیدن جمعیت به سطح پایین تر از این حد انجام شود .

   نکته مهم این است که جمعیت همیشه ثابت نیست و اغلب در اطراف یک خط دور میانگین ولی گاهی با تغییر فاحش از خیلی پایین تا خیلی بالا نوسان دارد. اطلاع از وضعیت جمعیت آفت اهمیت خاصی دارد. زمانی که جمعیت رو به کاهش باشد دیگر زمان کنترل آن گذشته است. معمولاً متخصصین مبارزه با آفات،  مبارزه را موقعی شروع می کنند که جمعیت حشره هنوز به سطح زیان اقتصادی نرسیده باشد، این نقطه تصمیم گیری را آستانه اقتصادی (Economic Threshold) -   ETمی نامند. در نتیجه انبوهی جمعیت حشره در آستانه اقتصادی، کمتر از انبوهی آن در سطح زیان اقتصادی(Economic Injury Level)EIL  است و در این حد است که با به کار گیری از روش های مختلف مبارزه با آفات،که در اصطلاح به آن مدیریت تلفیقی آفات می گویند، جمعیت حشره را کاهش داده و به سطح تعادل می رسانند. سطح زیان اقتصادی تراکمی از جمعیت آفت است که سبب خسارت اقتصادی می گردد. در این سطح، زیان ناشی از آفت بیشتر از هزینه های کنترل است.

2- ایجاد شبکه مراقبت
   یکی از مهم ترین عملیات در مدیریت تلفیقی آفت محسوب می شود. گیاهان باید به طور منظم هفتگی یا هر دو هفته یک بار از نظر آلودگی به آفت بازدید شوند و تغییرات آنها در بازدیدهای پی در پی بررسی شود. آفات کلیدی و خسارت آنها به محصول مورد نظر باید مشخص شود. آگاهی از دوره زندگی هر آفت بهترین روش برای تعیین زمان مبارزه است .

 اهدافی که در عملیات مراقبت دنبال می شود :
- تعیین وجود یا عدم وجود آفت
- تعیین تراکم جمعیت آفت
- تعیین توزیع فضایی آفت
- بررسی تغییرات جمعیت از طریق نمونه برداری  : الف)سیر نزولی     ب) سیر صعودی
- میزان زاد و ولد آفت
- میزان مرگ و میر آفت
- ساختار نسبی جمعیت

3- پیشگیری
   در مدیریت تلفیقی پیشگیری به عنوان خط اول کنترل آفات و جلوگیری از تبدیل به تهدید نشدن آنها در مزرعه ، فضای سبز یا فضاهای داخلی صورت می گیرد که در این خصوص به طور مثال می توان روش هایی مانند انتخاب ارقام مقاوم و کشت پایه های بدون آفت را انتخاب نمود.

4- کنترل
   پس از اینکه لزوم کنترل آفت مشخص شود برنامه های مدیریت تلفیقی آفات روش مناسب کنترل را ارزیابی می کنند مثل روش های مکانیکی شامل تله گذاری و یا وجین که کمترین خطر را دارند و در صورت عدم تأثیر از روش ها ی دیگر مانند سمپاشی با سموم هدفمند استفاده می شود. سمپاشی گسترده با مواد غیر اختصاصی آخرین روش استفاده است.

انواع خسارات و تعیین سطح زیان اقتصادی     

به طور کلی آفات به دو طریق مستقیم و غیر مستقیم به گیاهان خسارت وارد می سازند. در خسارت مستقیم، گیاه در نتیجه مستقیم آفت خسارت می بیند. این خسارت بیشتر توسط حشراتی با قطعات دهانی ساینده به وجود می آید. به عنوان مثال سوسک برگ خوار نارون با تغذیه مستقیم از برگ های نارون باعث خسارت می شود. در خسارت غیر مستقیم که بیشتر توسط حشراتی با قطعات دهانی مکنده به وجود می آید خسارت ناشی از تغذیه آفت از گیاه مهم نیست چرا که گیاه قادر به جبران آن است و خسارت اصلی مربوط به انتقال بیماری های ویروسی، قارچی، مایکوپلاسمایی و غیره می باشد که خسارات زیادی را ببار می آورد. به عنوان مثال : شته سبز هلو ناقل بسیاری از بیماری های ویروسی است.

 همان طورکه قبلاً اشاره شد جمعیت حشرات در شرایط مساعد ابتدا شروع به افزایش کرده و بالاخره به سطح تعادل می رسد که در آن نوساناتی دارد ولی هیچ گاه از آن تجاوز نمی کند ولی اگر چنانچه یک یا چند فاکتور تعادل جمعیت حشره به نحوی تغییر یابد که باعث افزایش حشره شود حشره جنبه آفت پیدا می کند، پس هرگاه جمعیت حشره بیش از جمعیت در حالت تعادل شود حشره جنبه آفت پیدا می کند که در اصطلاح به این حالت سطح زیان اقتصادی می گویند. به عبارت دیگر سطح زیان اقتصادی تراکمی از جمعیت آفت است که زیان وارده بر گیاه با هزینه مبارزه با آفت برابر باشد. متخصصین مبارزه با آفات، مبارزه را زمانی شروع می کنند که جمعیت حشره هنوز به سطح زیان اقتصادی نرسیده باشد که به آن در اصطلاح، آستانه زیان اقتصادی گفته میشود.
 در نتیجه انبوهی جمعیت حشره، آستانه زیان اقتصادی کمتر از انبوهی آن در سطح زیان اقتصادی است و در این حد است که با به کارگیری روش های مختلف مبازره با آفات، که در اصطلاح به آن مدیریت مبارزه با آفات می گویند، جمعیت حشره را کاهش داده و به سطح تعادل می رسانند.

روشهای کنترل آفات
   به طور کلی روش های کنترل آفات به پنج گروه زیر طبقه بندی می شوند:
1- کنترل مکانیکی 2-  کنترل فیزیکی  3- کنترل زراعی  4- کنترل بیولوژیکی 5- کنترل شیمیائی
1-کنترل مکانیکی

   در اینجا روش های مکانیکی معمول برای کنترل آفات معرفی می گردند: 

الف) جمع آوری حشرات یکی از ساده ترین اما دقیق ترین روش های کنترل آفات است که در آن به جمع آوری حشرات بزرگ و یا تخم هایی که به صورت یک توده بر روی برگ ها گذاشته شده است، می پردازد. عیب این روش نیاز آن به داشتن نیروی کار بالاست.

 ب) مدیریت بقایای محصول و علف های هرز یک روش کنترلی دیگر است که در آن بقایای محصول و علف های هرز را می سوزانند و یا زیر خاک مدفون می کنند. سوزاندن از نظر اقتصادی ارزان ترین روش است ولی بزرگ ترین ایراد آن احتمال از بین رفتن حشرات مفید سطح خاک می باشد.

ج) استفاده از مفتول فلزی برای از بین بردن آفاتی که بخش اعظم عمر خود را داخل نسوج گیاهی می گذرانند روش مناسب و متداولی است. به عنوان مثال کرم خراط یا پروانه فری مدت زیادی از عمر خود را به صورت شفیره یا لارو داخل تنه درختان می گذراند و دالانی در تنه درخت تعبیه و از داخل آن تغذیه می نماید. برای مبارزه، مفتول سیمی نازکی را در سوراخی که آفت ایجاد کرده فرم می برند تا جایی که نوک سیم به آفت برسد و آن را له کند. دالانهای دارای آفت و به اصطلاح فعال  را با مشاهده فضولات و پس مانده های گیاهی که از سوراخها بیرون ریخته اند می توان شناخت.

د) نصب تله و نوار های چسبان نیز از دیگر روش های مبارزه مکانیکی است. از تله بیشتر برای به دام انداختن حیوانات موذی استفاده می شود مانند تله هایی که برای گرفتن موش و خرگوش به کار می روند. تله ها انواع مختلفی دارند که مهمترین آنها عبارتند از تله مالیز، تله چسبنده، تله خاکی یا چاله ای، تله مکشی و فرومونی.

ه) پاک کردن تنه و شاخه های بزرگ آلوده به سپردارها و سایر آفات.

- تله مالیز

   یکی از کاربردی ترین تله ها که توسط حشره شناسی سوئدی ابداع شد، تله مالیز می باشد. این تله در واقع چادری با جلوی باز و با تور پنبه ای یا نایلونی است که حشره در حال پرواز را به دام می اندازد. سقف چادر به سمت بالا شیب دار می شود که در آن یک ظرف گیرنده قرار دارد. حشره ها به طرف بالا هدایت می شوند و داخل ظرف گیرنده می روند و در آنجا باقی می مانند تا شمارش شوند. محفظه نگهداری را می توان از شیشه ای با ترکیبات کشنده جامد یا مایع ساخت. برای کارآئی بهتر می توان از جلب کننده های حشره استفاده نمود تا میزان جلب حشره به تله مالیز افزایش یابد.

- کارت های رنگی و چسبان

   بعضی از حشره ها به طرف رنگ خاصی جذب می شوند. برای مثال آویزان کردن کارت زرد رنگ آلوده به مواد شیرین و چسبناک در گلخانه برای جذب مگس سفید و شته، نصب کارت آبی برای جذب انواع تریپس، یکی از کارهای مهم در مدیریت تلفیقی آفات به شمار می رود. حشراتی که روی این سطوح می نشینند قادر به پرواز دوباره نیستند.

 
 

کارت های رنگی و چسبان

- تله نوری

   برخی حشرات مانند زنبورها، پشه ها و شب پره ها به سمت نور جلب می شوند. در تله های نوری برای به دام انداختن حشرات از نوری با طول موج معین استفاده می شود. تله های نوری از معروف ترین تله ها هستند.

   تله نوری

 

- تله مکشی

   می توان از وسایل مکنده ای شبیه جارو برقی، برای جمع آوری و نمونه برداری از حشرات استفاده کرد.

ظروف حاوی مواد قندی

   بسیاری از آفات از مواد شیرین تغذیه می کنند. نصب ظروف حاوی مواد ملاس چغندر قند در میان ردیف بوته ها یا قرار دادن آنها در نقطه ای از بستر گیاهان، برای جذب آفات موثر می باشد.این تله از یک ظرف کاسه مانند که دهانه بازی دارد تشکیل می شود که تا لبه در خاک فرو می رود ( به این تله ها، تله های چاله ای هم گفته می شود). برای جلوگیری از تاثیر باران و افتادن حیوانات بزرگ مثل قورباغه در داخل ظرف باید بالای آن را با حفظ یک فاصله پوشاند. از این تله ها بیشتر برای مطالعه اکولوژی یاکنترل حشرات، دوزیستان و خزندگان استفاده می شود.

- تله های فرومونی

   بیشتر برای نمونه برداری از حشرات و اطلاع از افزایش یا کاهش جمعیت آنها به کار می رود. از فرمون های جنسی برای  جلب حشرات استفاده می شود. فرمونها ممکن است فقط جنس خاصی از یک گونه را به خود جلب کنند.

 

  تله فرمونی

 

 ضد عفونی خاک

   ضد عفونی کردن خاک یکی از راه های کنترل آفات در خاک های آلوده به بذر علف های هرز و حشرات آفت و عوامل بیماری زا می باشد.

نوار روغنی

   اگر دور تنه درخت یک نوار آغشته به روغن پیچانده شود، آن را از خطر حمله مورچه ها و لارو برخی از پروانه ها که با بالارفتن از تنه درخت خود را به برگ ها رسانده و از آن تغذیه می کنند، در امان می دارد.

2- کنترل فیزیکی  (مبتنی بر خواص فیزیکی محیط)

  استفاده از حرارت، انواع انرژی های الکترومغناطیس مانند اشعه ایکس، گاما و مادون قرمز را می توان جزء روش های فیزیکی محسوب نمود.

-استفاده از حرارت، به عنوان مثال قرار دادن پیاز گ های زینتی در حرارت 44 درجه برای 1 تا 2 ساعت به منظور کنترل کنه های زیان آور.

-استفاده از نور، به طور مثال استفاده از خاصیت نور گرایی حشرات برای جلب به تله نوری.

3- کنترل زراعی 

   در این روش بدون اینکه به طور مستقیم با آفت مبارزه کنیم با استفاده از عملیات زراعی مختلف از حمله شدید آفت جلوگیری می شود. مهم ترین آنها عبارتند از : تناوب زراعی، تنظیم آبیاری، رعایت فواصل کاشت، تنظیم کود مصرفی، کاشت ارقام زودرس یا دیرس، رعایت تاریخ کاشت و کاشت ارقام مقاوم، کنترل علف های هرز، شخم زدن .....

- تناوب زراعی، این روش در مورد گیاهانی که ریشه آنها مورد تغذیه آفت می باشد بسیار موثر است.

- تنطیم آبیاری، آبیاری در زمان مناسب سبب کاهش خسارت آفت می گردد به طور مثال کنه تار عنکبوتی در شرایط گرم و خشک به سرعت تکثیر می یابد. با کم کردن فاصله بین دو آبیاری در فصول گرم از طغیان آفت جلوگیری می شود.

- شخم زدن خاک، با شخم زدن فرم های زمستان گذران برخی از آفات به سطح خاک آمده و با  در معرض هوا قرار گرفتن از بین می روند.

4-کنترل بیولوژیکی

   در طبیعت، جمعیت حشره ها به علت وجود دشمنان طبیعی و دیگر عوامل نامساعد محدود بوده و بیشتر یک تعادل نسبی حکم فرماست. این پدیده را تعادل بیولوژیک می نامند که بشر با روش های گوناگون باعث به هم خوردن آن می شود تا آنجا که  گاه یک آفت به حد طغیان می رسد. استفاده بشر از سایر موجودات زنده به منظور کنترل آفات گیاهی را کنترل بیولوژیک می نامند. شناخت دقیق دشمنان طبیعی و عوامل موثر بر افزایش یا کاهش آنها پایه اصلی کنترل بیولوژیک می باشد مانند رهاسازی کفشدوزک  Novius cardinalis برای کنترل شپشک استرالیایی. مهمترین عوامل زنده کاهنده جمعیت آفات عبارتند از: حشرات، کنه ها، حلزون ها، قارچ ها، باکتری ها، نماتدها، ماهی ها، دوزیستان، خزندگان، پرندگان و گیاهان.

   به طور مثال قارچ Beauveria bassiana روی لارو آفاتی چون سوسک کلرادو که از آفات مهم سیب زمینی است اثر دارد.

    باکتری گرم مثبت Bacillus thuringiensis   در کنترل لارو بسیاری از پروانه ها مانند سفیده کلم به کار می رود.   گیاه Azadirachta indica  دافع حشرات برگ خوار است.

5- کنترل شیمیایی

  سمپاشی بر علیه آفات علیرغم معایب بسیاری که دارد موثرترین روش موجود برای مبارزه با آفات به ویژه آفات درجه اول است. در این روش از سمومی که منشاء معدنی، گیاهی، آلی( کلره – فسفره)، بیولوژیکی و غیره دارند استفاده می گردد. این سموم شامل سموم دفع کننده، ضد تغذیه، گازی- تدخینی، داخلی(گوارشی)، خارجی(تماسی)، نفوذی و سیستمیک می باشند. برای انجام سمپاشی آگاهی از مشخصات، سمیت احتمالی در انسان، دام و محیط زیست از نکات ایمنی لازم می باشد.

   به تجربه ثابت شده است که استفاده توام از دو یا چند روش مبارزه نتیجه بهتری در پی دارد. به این روش در اصطلاح مبارزه تلفیقی گویند. معمولی ترین این روش ها بکار بردن روش های مبارزه بیولوژیکی و شیمیایی است. بدین ترتیب که با به کاربردن یک سم انتخابی بدون آنکه آسیبی به دشمنان طبیعی برسد با آفت مبارزه کرده و در ضمن از دشمنان طبیعی نیز در از بین بردن باقیمانده جمعیت آفت که در اثر سمپاشی از بین نرفته اند کمک گرفته می شود . 

منابع

1-حشره شناسی مقدماتی و آفات مهم گیاهی ایران، دکتر ابراهیم بهداد، نشر یادبود، 1381.

2- اصول کنترل آفات گیاهی، دکتر علی اصغر سراج، دانشگاه شهید چمران، 1390.

3- آفات درختان و درختچه های جنگلی و غیر مثمر ایران، منصور عبائی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، 1389.

4-اصول و روشهای مبارزه با بیماریهای گیاهی، صفر علی مهدیان، عصر ماندگار، 1389.

www.magri.ir-5  

-6 www.iripp.ir

تاريخ انتشار:1395/11/12
تعداد بازديد:57
  نظرات

براي اشتراک (subscribe) شما بايد يک کاربر ثبت شده باشيد. Skip Navigation Links.

نظرات شما

نشانی ساختمان مرکزی:
تهران، میدان آرژانتین، خیابان بیهقی، شماره 32
 کد پستی: 1513845411
تلفن: 88735071  - 88735074  
نمابر: 88735070
صندوق پستی:  4658 - 15148
نشانی پست الکترونیک:
 info.parks@tehran.ir