جستجو
Menu
  شپشك خوني نارون
 
   

دریافت فایل pdf


فهرست مطالب

عنوان                                                                                                                

پيش گفتار                                                                                                      

مقدمه                                                                                                                

مشخصات كلي شپشكها                                                                                  

شكل‌شناسي                                                                                                

زيست‌شناسي                                                                                               

نحوه خسارت                                                                                                      

روشهاي كنترل                                                                                                

بررسي آفت در تهران و پيشنهادات                                                                       

نتيجه‌گيري                                                                                                  

منابع

پیش گفتار

 گياهان خانواده Ulmaceae  شامل گونه‌هاي متعددي از درختان جنگلي هستند كه در اغلب نقاط جهان به خصوص آسيا، اروپا و آمريكاي شمالي پراكنده‌اند. از نظر اكولوژيكي گياهان اين خانواده در مناطق معتدله و به طور كلي در ارتفاعات بين 400 تا 2000 متر مي رويند ولي به طور استثناء ممكن است در استپها هم ديده شوند. اين گياهان بسیار پر توقع بوده و به خاكی غني نيازمندند.

 رویشگاه گیاهان اين خانواده در ايران جنگل هاي شمال و غرب بوده و سه جنس مهم آن در کشورمان عبارتند از :

 جنس ulmus (نارون) ، Zelkova (آزاد) و celtis (داغداغان). جنس ulmus داراي گونه‌ها و هيبريدهاي متعددي است که مهم ترین گونه‌هائي آن در ايران گونه های زیر می باشد:

1- ملج Ulmus glabra

2- اوجا Ulmus carpinifolia

3- نارون برگ ریز U.boissieri

4- نارون چتري Ulmus campestris Umbraculifera

  
سه گونه اول در جنگل هاي شمال و غرب پراكنده هستند اما نارون چتري و هيبريدهائي از سایر گونه ها نيز به صورت دست كاشت در اغلب نقاط ايران وجود دارند (خاتم‌سازي 1369) .

 در بسياري از كشورهای جهان گونه‌های مختلف نارون به‌عنوان گياهی سايه دار و زينتي در مناطق مختلف شهري نظیر كنار خيابان ها، معابر، پارك ها، باغات و پارك هاي جنگلي اطراف شهرها كاشته مي شوند. نارون يكي از مهم ترين درختان جنگلداری شهري(urban - forest)  محسوب می گردد.

 دركشور ما نيز اين گياه سهم عمده‌اي از فضاي سبز اغلب شهرهاي بزرگ به‌خصوص تهران را به خود اختصاص داده است.

 سن برخي از نارون های تهران بيش از نيم قرن بوده و ارتفاعشان به 20 متر هم مي‌رسد. با توجه به اهميت درختان نارون در شهر تهران به لحاظ تأمين فضاي سبز و پاك سازي نسبي هواي آلوده آن لزوم نگهداري و حفاظت از اين درختان حائز اهميت است. لذا عوامل مختلفي كه ممكن است باعث از بين رفتن آنها بشوند بايد مورد بررسي و شناسائي قرار گيرند تا به‌ نحو مقتضي از نابودي اين ذخائر پرارزش جلوگيري گردد.


 مقدمه  

 انجام هر برنامه اجرائي مطالعه و تحقيقات خاص خود را می طلبد و در اغلب ممالك پيشرفته دنيا دستگاه هاي اجرائي، مجري دستاوردهاي مراجع و مراكز تحقيقاتي مي‌باشند زيرا تحقيقات ضامن موفقيت در اجرا مي‌باشد. متأسفانه در كشورهاي جهان سوم اهميت لازم به تحقيقات داده نمي‌شود و علاوه بر اين ارتباط چنداني نيز بين سازمان هاي اجرائي و مراكز تحقيقاتي وجود ندارد و همين امر در پاره‌اي از موارد باعث دوباره‌كاري و صرف هزينه‌هاي سنگين در سازمان هاي اجرائي مي شود.

 بديهي است بها دادن به امر تحقيقات و به‌ كار بستن نتايج حاصل از تحقيقات در اجرا، مي تواند در كاهش هزينه ها و موفقيت كارهاي اجرائي موثر باشد.

 در اثر استفاده بي رويه و نادرست از سموم، حشرات مقاومي به‌وجود آمده‌اند كه نابودي آنها مستلزم صرف وقت و هزينه زيادي است. از اين رو نياز به شناخت اصولي كه بتوان بر اساس آن با كمترين هزينه و كمترين آلودگي، بيشترين تلفات را در آفات به وجود آورد ضروری است.

 بر روي درختان نارون شپشكهاي مختلفي نظير Pulvinaria ، Diaspidiotus ، Chionaspis و Lepidosaphes و بالاخره Gossyparia فعاليت دارند كه از بين اين ها شپشك هاي Gossyparia و Lepidosaphes از اهميت بیشتری برخوردارند. در سال هاي اخير گستردگي شپشك  Gossyparia بیشتر از سایرین بوده، لذا مطالعات زیادی روی آن انجام شده است كه به نتايج حاصل از اين بررسي ها شامل : شكل‌شناسي و زيست شناسي آن مي‌پردازيم .

  شپشك خوني نارون(spuria   Gossyparia) كه به آن شپشك اروپائي نارون (European Elm scale) نيز گفته مي‌شود اولین بار در سال 1328 توسط دواچي گزارش شده است. اين آفت اختصاصاً روي نارون فعاليت داشته و در تمام كشور انتشار دارد.


مشخصات كلي شپشکها

   شپشكها اصولاً آفت ميزبان هائي چون درختان سايه انداز و درختچه‌ها هستند که در صورت عدم توجه منجر به نابودی گیاهان می شوند.

   شپشكها با مكيدن شيره گياه ضمن تكثير خود به گياهان خسارت زده و موجب خشك شدن آن مي‌گردند.


ـ از ديدگاه خسارت ظاهري دو نوع شپشك وجود دارد :

نوع اول مايع شكري (عسلك) دفع مي‌كنند و نوع دوم، عسلك دفع نمي‌كنند.

  ترشح عسلك علاوه بر ایجاد مزاحمت برای گیاه، سلامت آن را نیز تهديد می نماید، نيمكت ها و ماشين هاي پارك شده در زیر درختان آلوده، پياده‌روها و معابر مجاور آنها توسط اين ماده بي ارزش، چسبناك و كثيف مي‌شوند. اين مايع شكري، مورچه ها، مگس‌ها و زنبورها را جذب نموده و ظاهر درخت را بدقيافه مي سازد. از طرف دیگر با قرار گیری در سطح برگها، موجب بروز اختلال در امر تبادلات گازی از طریق روزنه ها می گردد، هم چنین اين مايع منبع غذايي خوبی براي قارچ هاي سياه (قارچهاي دوده‌اي) است. رشد اين قارچ بر روی برگ ها، فتوسنتز را کاهش و در مجموع رشد گياه را كم می كند.

   شپشك خوني نارون هم عسلك توليد مي‌كند. اين شپشكها مستقيماً از قسمت هايي از گياه تغذيه مي كنند كه مايعات و مواد مغذي را انتقال مي‌دهند (آوندها) .


ـ از ديدگاه داشتن پوشش محافظتي، دو نوع شپشك وجود دارد:

شپشكهاي سپردار و شپشكهاي نرم و بي سپر. نوع سپردار مانند لاك پشت با يك سري مواد كيتيني پوشيده مي‌شود. مرحله جواني يا پورگي در نوع بدون سپر نسبت به پوره هاي سپردار معمولاً حدود 2 هفته زودتر و در بهار ظاهر مي‌شود.

 گونه‌هاي مختلفي از سپردارها به نارون حمله مي‌كنند و تخم هايشان را روي برگ ها و پوست ساقه‌ها قرار مي دهند. از بهار تا اواسط تابستان شپشكهاي جوان (پوره‌ها) روي برگ ها، تركه‌ها و شاخه‌ها ساكن مي شوند. پوره ها كوچك ( يك دهم اينچ ) و دارای بدنی نرم و پاهایی ضعیف هستند و به وسيله مكش شيرة گياهي تغذيه مي كنند.

 در برخي از انواع شپشكها، پوسته ها خيلي واضح هستند و حشرات ماده با مواد كيتيني سفيدي پوشيده شده اند. برخي از شپشكها به وسيله قراردادن تخم‌هايشان در بافت ميزبان باعث تشكيل غده‌هايي مي‌شوند.


شكل شناسي

  شپشک ماده، بيضي شكل، در انتها كشيده و سطح پشتي بدن در ابتدا داراي موهاي ظريفي است كه اين موها در حدفاصل پشت و شكم بدن حشره، بلندتر از ساير قسمتها مي‌باشد. اين شپشك به رنگ خرمائي يا خاكستري متمايل به سياه است و پشت آن پوشيده از موهاي ريز كوتاهي است. شاخكش 7 مفصل دارد كه سه مفصل آخري از بقيه مفاصل درازتر است.


زيست شناسي  

 اين شپشك در سال فقط يك نسل دارد و زمستان گذراني اين حشره به شكل پوره سن 2، در شكاف پوست درختان آلوده و يا روي جوانه‌ها و پوسته‌هاي قديمي حشرات سال قبل صورت مي‌گيرد. ماده‌هاي بالغ قبل از بهار جفت‌گيري و شروع به تخم‌ريزي مي‌كنند. توليد مثل اين شپشك به صورت جنسي و يا دخترزائي صورت مي‌گيرد. تخم‌گذاري حشره در شرايط آب و هوائي تهران از اواخر اسفندماه و يا اوايل فروردين شروع مي‌شود. پوره‌ها از اواسط ارديبهشت‌ تا نيمه دوم خرداد آشكار شده و از برگ ها تغذيه مي‌كنند. پوره‌هاي ماده با موادي كه ترشح مي‌كنند، سپر مومي كوچك سفيد رنگي به وجود مي‌آورند كه فقط قسمت پشت شپشك را مي‌پوشاند. زمان اوج حضور حشره در اوايل بهار است كه ممكن است تا خرداد ماه طول بكشد. این آفت تک میزبانه بوده و تنها روی نارون فعالیت دارد.


نحوه خسارت

  شپشك خوني نارون نشانه‌هايي شبيه به بيماري Dutch elm روي نارون توليد مي‌كند كه رشد گياه متوقف شده و سرشاخه‌ها خشك مي‌شوند. در اوايل بهار، پوره‌ها به روي برگ و شپشكهاي كامل به روي ساقه‌ها و تنه گونه‌هاي مختلف نارون مي‌روند و با خرطوم خود شيره گياه را مي‌مكنند كه در نتيجه درخت ضعيف و برگ ها زرد مي‌شود و چنانچه آلودگي شديد و يا درخت نارون كوچك و جوان باشد، درخت را مي‌خشكاند. از جمله نشانه‌هاي خسارت اين آفت : بازداشتن رشد گياه ، زرد شدن شاخ و برگ ، ريزش زودرس برگها و مرگ سرشاخه‌ها مي‌باشد. قارچ دوده‌اي سياه رنگي بر روي عسلك ترشح شده رشد مي كند که به گياه ظاهري سياه رنگ مي دهد.

آفت از شيره گياهي تغذیه کرده و عسلك توليد می کند در نتيجه درخت ضعيف مي‌شود. با ضعیف شدن درخت امکان ابتلا به سایر عوامل بیماریزا از جمله چوبخوارها فراهم مي گردد.

 

روشهای کنترل:

كنترل بيولوژيكي :

   تخم و پوره‌هاي اين شپشك نيز مانند ساير شپشكها مورد حمله لارو و حشره كامل انواع كفشدوزكها ، بال توریها و زنبورها  قرار مي گيرند.

   زنبورهای پارازیتوئید عمدتاً متعلق به سه خانواده Pteromalidae ، Aphelinidae و Encyrtidae می باشند. برخی از آنها که دارای پراکنش گسترده ای در اکثر نقاط دنیا هستند عبارتند از :
Pachyneuron coccorum :L از خانواده Pteromalidae
Coccophagus insidiator:Dalm از خانواده Aphelinidae
Encyrtus teudatorius از خانواده Encyrtidae
Trichomasthus coerulens از خانواده Encyrtidae


 در حال حاضر گونه هایی از جنس های مذکور به صورت بومی و یا وارداتی در ایران وجود دارند که تا حدودی جمعیت شپشک ها را تحت کنترل در آورده اند.

 یکی دیگر از راه های مقابله، آب شويي درختان (با فشار آب زیاد) در زمان ظهور پوره‌ها می باشد که با این روش تعداد پوره ها کاهش می یابد. همراه با آب شوئی بهتر است از صابون های حشره کش نیز استفاده شود . با آب شوئی عسلك های ترشح شده نیز شسته می شوند و بشوئیبه این ترتیب از فعاليت قارچ ها و هم چنين تجمع دوده و گرد و غبار، و در نتيجه از بسته شدن روزنه هاي برگ جلوگيري مي‌گردد.

  یکی دیگر از راه های کنترل، پاک سازی ساقه، طوقه و برگ توسط برس می باشد.


 

 

لارو شپشك خوني نارون روي شاخة درخت

  

 

 

نمفهاي شپشك خوني نارون روي برگ

 

 

  

شپشكهاي خوني نارون روي تنه درخت نارون

 

 


شپشكهاي خوني ماده جوان با كيسه تخم آنها روي شاخه درخت

 

کنترل شیمیائی:

   آفت كش هاي سنتي نمي‌توانند از پوسته سخت و محكم و يا پوشش مومي شپشك نفوذ كنند و به این ترتیب، كنترل و مهار سپردارها را ناکارآمد مي سازد از طرف دیگر اين مواد، دشمنان طبيعي شپشكها را نیز از بین می برند. زمانی خاصیت حشره‌كشهاي سيستميك بروز می کند كه  از طریق خاك مصرف شوند (در این صورت از راه آوندها بطور سیستمیک در بخش های مختلف گیاه پخش می شوند). این حشره کش ها ممكن است كمترين اثر را روي دشمنان طبيعي داشته باشند. برخي انواع آن روي شپشكهائي كه از برگها تغذيه مي‌كنند و يا آنهایی كه به طور فعال عسلك توليد مي‌كنند موثرند.

   براي مبارزه و از بين بردن اين شپشك از حشره كش هاي فسفره نیز می توان استفاده كرد. بايد دقت شود كه صفحه زيرين برگ ها نیز سم‌پاشي شوند.

Imidacloprid    که یک نوروتوکسین می باشد در پائيز يا بهار قبل از ایجاد پوشش عليه پوره‌ها به كار مي رود. این سم بر روي شپشكهاي سپردار كه از قسمت هاي مختلف گياه تغذيه مي كنند نسبت به شپشكهاي نرم تن اثر كمتري دارد و هم چنين نسبت به حشره‌كشهاي وسیع الطیف، كمترين ضرر را براي حشرات سودمند دارد.

   بهترين موقع براي كاربرد حشره‌كشها زماني است كه پوره‌ها ظاهر شده‌اند. اين حشرات پوشش حفاظتي ندارند و اغلب در برابر مواد شيميائي (ديازينون، كارباريل، مالاتيون، اندوسولفان يا صابونهاي حشره‌كش) حساس هستند.

 

کنترل غیر شیمیائی:

   به طور كلي در كنترل غیر شيميائي شپشكها مي‌توان به موارد زير اشاره كرد :

1- پاك سازي ساقه و تنه و حتي برگ توسط برس تا حد امكان ، همرا با آبشوئي.

2- آبشوئی (به همراه صابون های حشره کش) با فشار آب زیاد در مرحله پورگی  و به محض خروج پوره سن 1 ، كه اين زمان كوتاه است.

3- اگر دو مورد بالا قابل اجرا نبود، استفاده از سموم روغني كه در آب قابل حل هستند مانند ولك و سوپراويل، در بهار 0/5 درصد روغن و در زمستان 1/5 ـ 1 درصد روغن روي تنه ، شاخه ها و ساقه‌ها.

4- حذف شاخه های خشک و نیمه خشک در فصل پائیز و زمستان. 

   با استفاده درست از موادي مانند روغن‌هاي امولسيون شونده، دشمنان طبيعي شپشكها حفظ و شپشكها از بین می روند. اين مواد موجب خفگی سپردارها می گردند.

 

بررسي آفت در تهران و پيشنهادات

   بهترين زمان سم‌پاشي با توجه به حساس ترين مرحله زيستي آفت، لاروهاي سن اول در روزهاي اول خروج از تخم مي باشد. از آنجائي كه اين لاروها در تهران در ارديبهشت ماه ظاهر شده و 48 ساعت بعد پوره‌ها دوباره پوسته مي‌دهند بنابراين فقط 48 ساعت براي مبارزه با آنها فرصت داريم. هم چنین بر طبق آمار، اختلاف معني داري بين دماي مناطق مختلف وجود دارد.

درب سوم پارك جمشيديه با ارتفاع 1810 متر مرتفع ترين و بهشت زهرا با ارتفاع 1010 متر پست‌ترين نقاط در تهران هستند و با توجه به كاهش 0/7 درجه سانتيگراد دما به ازاء افزايش 10 متر ارتفاع، اختلاف دماي اين دو محل حدود 11/5 درجه سانتيگراد است. با اهميتي كه فاكتور دما در فعاليتهاي زيستي جانوران دارد به‌ خوبي مشخص مي‌شود چرا در زماني كه در مناطق مركزي و جنوبي لاروهاي سن اول ظاهر مي شود، در مناطق شمالي خصوصاً منطقه يك، حشرات زمستان گذران در حال تغذيه از برگ ها مشاهده مي‌شوند. در یک مطالعه در سال 1383 در منطقه 7 تهران، درختان نارون را آبشوئي كرده‌، يك نوبت روغن پاشي نموده و شاخه‌هاي قديمي را هرس کردند و در سال 1384 مشاهده شد که تعداد آفات به میزان قابل توجهی كمتر شده است. اين آفت روي شاخه‌هاي 2 ساله و 3 ساله خود را بيشترنشان می دهد و از جمله خسارات اين آفت در تهران : 1ـ منظر درخت جلوه خوبی ندارد 2ـ درخت ضعيف شده و رو به خشك شدن می رود. جمعيت شپشكها تصاعدي بيشتر شده و شيره گياهی بيشتری مي خورند. با ضعیف شدن گياه احتمال ابتلا به چوب خوارها افزایش مي‌شود.

 

   تحقيقات كاربردي انجام شده در سازمان پارك ها ، جهت بهبود اوضاع موارد زیر را  پيشنهاد می نماید:

1ـ اختصاص فضاي سبز مناسب و قابل كنترل (يك پارك تحقيقاتي) در تهران با امكانات لازم براي انجام تحقيقات در زمينه‌‌هاي مختلف مطالعاتي

2ـ شناسائي گونه ها و هيبريدهاي نارون در تهران

3ـ تجديد نظر در مبارزه شيميائي براي حفظ دشمنان طبيعي آفات در تهران

4ـ بررسي بيولوژي دشمنان طبيعي شپشك خوني نارون در تهران

5ـ بررسي احتمال پرورش و رهاسازي دشمنان طبيعي

6ـ بررسي حساسيت ارقام مختلف نارون به شپشك خوني نارون در تهران

نتيجه گيري

   با كسب اطلاعات كامل و جامع (مرفولوژي ، بيولوژي ، اكولوژي و دشمنان طبيعي) درباره كليه موجودات زنده جانوري كه روي درخت نارون فعاليت مي نمايد مي‌توان عوامل مضر را شناسائي كرد و تمهيدات لازم را به منظور پيشگيري از طغيان و يا جايگزيني هريك با شپشك‌خوني نارون بكار برد.

   نگاهي به ميزان آلودگي نارون به آفت شپشك خوني نارون در گذشته‌هاي دور و زمان حال نشان مي‌دهد طي ساليان متمادي علي‌رغم سمپاشيهاي متعدد ميزان خسارت آن همه ساله افزايش داشته است. اين سيرصعودي ميزان آلودگي بدليل از بين رفتن پارازيتها و پرداتورهائي است كه در گذشته آفت را به خوبي تحت كنترل در مي آورده ولي امروزه تعداد خيلي محدودي از آنها ديده مي‌شوند كه با كاهش سمپاشي ها به تدريج شرايط فعاليت آنها مناسبتر مي گردد. نيل به اين هدف مستلزم تعيين كارآئي هر يك از عوامل كنترل كننده و تحمل خسارت شپشك خوني نارون براي چند سال متوالي مي‌باشد. هم چنين شستشوي درختان علاوه بر زدودن ذرات گرد و غبار و دوده از سطح برگ ها و كمك به تنفس بهتر و مبارزه با آفات مكنده و آثار تغذيه آنها (شيره و عسلك) از پديد آمدن قارچ فوماژين در اثر عوامل مذكور جلوگيري مي‌نمايد. هرس و حذف شاخه‌هاي زائد علاوه بر نور رساني به قسمت هاي داخلي درخت باعث تقويت شاخه‌هاي باقيمانده مي‌گردد.

فهرست منابع

1ـ دبليو . وير، جرج . (1377) . راهنماي كامل مبارزه با آفات به روشهاي شيميائي و غيرشيميايي، (جسمي ، غلامرضا) . آستان قدس رضوي .

2ـ بهداد، ابراهيم. (1366) . آفات بيماريهاي درختان و درختچه‌هاي جنگلي و گياهان زينتي ايران. انتشارات سپهر .

3ـ زاهدي ، كاظم . (1371). آفات گياهان زينتي و صيفي در ايران و روشهاي مبارزه با آنها. تهران : انتشارات مركز نشر دانشگاهي

4ـ عبائي، منصور. (1381) . شپشك خوني نارون . مجموعه مقالات علمي و تخصصي فضاي سبز (جلد چهارم) . سازمان پاركها و فضاي سبز شهر تهران

5ـ صفوي، محمد. (1375). شپشكهاي سپردار. مجموعه مقالات علمي و تخصصي فضاي سبز (جلد اول) . سازمان پاركها و فضاي سبز شهر تهران

6ـ جلالي زند، عليرضا و همكارانش. (1383).بررسي زيست‌شناسي شپشك خوني نارون در اصفهان.

7ـ شانزدهمين كنگره گياهپزشكي ايران.

8- P.PLRONE, PASCAL. (1978) . Diseases and pests of ornamental plants. THE Newyork BOTANICAL GARDEN : A wiley – Interscience publication.

9- Michael, D.simth.(1984) . THE ORTHO PROBLEM SOLVER. America: chevron chemical company.

10- European Elm. Scale- coloradostate university cooperative. On the line http:// www.colostate.edu/coopExt/TRA/plants/elmscale.html

تاريخ انتشار:1393/5/20
تعداد بازديد:2536
  نظرات

براي اشتراک (subscribe) شما بايد يک کاربر ثبت شده باشيد. Skip Navigation Links.

نظرات شما

نشانی ساختمان مرکزی:
تهران، میدان آرژانتین، خیابان بیهقی، شماره 32
 کد پستی: 1513845411
تلفن: 88735071  - 88735074  
نمابر: 88735070
صندوق پستی:  4658 - 15148
نشانی پست الکترونیک:
 info.parks@tehran.ir